Şam qrafiki patternləri bir və ya bir neçə şamdan ibarət olan təkrarlanan formasiyalardır. Sadə patternlər adətən bir şamdan ibarət olur və müəyyən dərəcədə maliyyə alətinin gələcək istiqamətini göstərə bilər və ya ən azından növbəti gediş barədə ipucu verə bilər.
Qeyd etmək vacibdir ki, zaman çərçivəsi nə qədər böyükdürsə, şam qrafiki nümunəsinin əhəmiyyəti və gözlənilən hərəkətin həcmi bir o qədər böyük olur. Həmçinin, daha böyük şamlar adətən bazarda baş verənləri daha aydın göstərir, nəinki dar və kiçik şamlar, çünki onlar daha çox qeyri-müəyyənlik ifadə edirlər.
İndi isə adətən bir şamdan ibarət olan ən vacib sadə şam qrafiki nümunələrinə nəzər salaq.
Marubozu
Marubozu patterni ən asan tanınan və oxunan şam formasiyalarından biridir. Marubozu yapon dilində "saçsız, saqqalsız" mənasını verir. Marubozu cari trenddən asılı olmayaraq qrafikin istənilən hissəsində meydana çıxa bilər. Marubozu-nun standart tərifi aşağı və yuxarı kölgəsi olmayan, əsasən möhkəm müsbət və ya mənfi bədənə malik şamdır. Marubozunun dərslik tərifi – yuxarı və ya aşağı kölgəsi olmayan, əsasən tam bədənə malik müsbət (yaşıl) və ya mənfi (qırmızı) şamdır.
Marubozu iki növdə olur: biri bullish (yəni yüksəliş yönlü), digəri isə bearish (yəni eniş yönlü) şamdır.
Yüksəliş yönlü marubozu (Şəkil 1) açılışı aşağıda və bağlanışı yuxarıda olan şamdır və bu, müddət ərzində güclü alışın olduğunu göstərir. Marubozu qrafikdə görünən kimi, şamın bağlanışına yaxın alış etmək tövsiyə olunur, çünki momentum bir neçə gün davam edə bilər.
Şəkil 1
Eniş yönlü marubozu” (Şəkil 2), yüksəliş marubozunun əksidir. Bu şam fiqurunda açılış qiyməti maksimumda, bağlanış isə minimumda yerləşir. Burada treyderlər şamın bağlanışında "sell limit" sifarişi istifadə etməyə çalışmalıdırlar və mümkün qədər şamın sonuna qədər gözləməlidirlər, çünki gec saatlarda və ya günün sonunda geri dönüşlər (reversallar) həmişə mümkündür.
Şəkil 2
Marubozu şamları özlüyündə güclü siqnal hesab olunsa da, hər zaman bazar konteksti daxilində qiymətləndirilməlidir. Enən trenddən sonra yaranan yüksəliş marubozusu bazarda düzəlişə səbəb ola bilər, lakin bu, mütləq trendin dəyişməsi anlamına gəlmir.
Spinning Top
Spinning top qərarsızlıq göstəricisi olan şamdır və adətən kiçik bədən və yuxarı, aşağı kölgələrdən ibarət olur. Spinning top həm yüksələn, həm də enən ola bilər – bu, onun bağlanış qiymətindən asılıdır və buna görə də yalnız kiçik bir yönlü meyl (bias) göstərə bilər.
"Spinning top" şam fiquru həm alıcı, həm də satıcı təzyiqini əks etdirir. Şamın necə bağlandığı bu təzyiqin hansı tərəfə üstünlük verdiyini göstərə bilər. Lakin onun demək olar ki, simmetrik olması bazarda qeyri-müəyyənlik və istiqamətsizlik olduğunu bildirir. Belə şamlar – kontekstdən asılı olaraq – ya mövcud trendin davamı, ya da dönüş siqnalı ola bilər.
Eniş trendində spinning top bir konsolidasiyanı göstərə bilər (Şəkil 3) və ya alıcıların qiymətləri yuxarı qaldırmaq cəhdini ifadə edə bilər. Hər iki halda bu trenddə bir fasilədir və ya yeni bir satış dalğasına səbəb ola bilər. Digər tərəfədən əgər uyğun bir yüksəliş fiquru (məsələn, Marubozu) yaranarsa, trendin dönüşü ilə nəticələnə bilər.
Şəkil 3
Eyni sözləri yüksəliş trendi üçün də demək olar. Yüksəliş trendindən sonra yaranan spinning top bazarda satış təzyiqinin olduğunu göstərə bilər, lakin bu nöqtədən sonra bazar hər iki istiqamətdə hərəkət edə bilər. Bearish marubozu bazarda dönüşə səbəb ola bilər, halbuki yüksəliş əlamətləri və ya yuxarıya doğru qırılma yeni bir alış dalğasını təsdiqləyə bilər.
Doji
Dojilər (Şəkil 4-də göstərilmişdir) spinning top-lara çox bənzəyir, lakin əsas fərq ondan ibarətdir ki, dojilərin bədəni (gövdəsi) demək olar ki, olmur. Onların bədəni ya çox kiçikdir, ya da ümumiyyətlə yoxdur ki, bu da spinning top-larda olan mümkün yönlü meyli (bias) demək olar ki, tamamilə aradan qaldırır.
Şəkil 4
Çox vaxt dojilər, spinning top-lardan əvvəl və ya sonra, həmçinin eyni bölgələrdə meydana çıxır. Onlar qərarsızlığı və istiqamət çatışmazlığını göstərir, lakin spinning toplar kimi oxuna bilər. Spinning toplara bənzər şəkildə, doji şamının ardından nə baş verəcəyinə baxmaq çox vacibdir. Gəlin fərz edək ki, aşağı yönlü bir trend var və bu zaman doji yaranır (Şəkil 5). Dönüşün baş verməsi üçün növbəti bir neçə şamda alıcıların üstünlüyü hiss olunmalıdır — ideal halda bu, böyük yüksələn şamlarla və ya aydın bir marubozu fiquru ilə özünü göstərməlidir.
Şəkil 5
Aşağı yönlü trend zamanı Doji şamının yaranması ya yeni bir satış dalğasının başlanğıcı, ya da mümkün bir dönüşün siqnalı ola bilər. Buna baxmayaraq, növbəti şamların necə formalaşdığı çox önəmlidir. Əgər ardınca eniş yönlü bir şam yaranarsa, bu satışların davam etdiyini göstərə bilər; əksinə, yüksəliş yönlü bir şam enən trendin dönüşündən xəbər verə bilər.
Əgər bir neçə doji ard-arda görünürsə (Şəkil 6), bu, artmaqda olan qərarsızlığı göstərir və bazar əhval-ruhiyyəsi dəyişdikdə daha güclü bir hərəkətə səbəb ola bilər.
Şəkil 6
Paper umbrella (hammer və hanging man)
Paper fiqurları adətən tanınmış hammer və hanging man şam fiqurlarına aiddir. Əgər paper umbrella aşağı trendin sonunda yaranarsa, buna hammer, əgər yuxarı trendin sonunda və ya uzunmüddətli artımdan sonra yaranarsa, buna hanging man deyilir.
Bir şam fiqurunun paper umbrella sayılması üçün, şamın alt kölgəsi onun bədənindən ən azı iki dəfə uzun olmalıdır.
Gəlin bu iki fiqura daha yaxından nəzər salaq.
Hammer
Hammer şam fiquru (Şəkil 7) adətən uzunmüddətli eniş trendindən sonra yaranır. Bu şam, dövrün yuxarı hissəsinə yaxın yerləşən kiçik bir bədəndən və uzun alt kölgədən ibarətdir. Kölgə nə qədər uzun olarsa, fiqur bir o qədər əhəmiyyətli və potensial olaraq alış siqnalı kimi qiymətləndirilir.
Şəkil 7
Hammer şamları həm yüksələn, həm də enən bağlanışa sahib ola bilər, lakin adətən yüksəliş yönlü bədən daha təsirli hesab olunur.
Tutaq ki, bazar aşağı doğru trenddədir, amma bir qədər artıq uzanmış görünür (Şəkil 8-də göstərildiyi kimi). Bazarda qiymət aşağı istiqamətdə hərəkət etsə də, bir hammer şamının yaranması qiymətin ortada və ya aşağı səviyyədə bağlanmaması ilə alıcıların üstünlük qazandığını göstərir. Bu, uzun mövqe açmaq üçün siqnal ola bilər, amma daha ehtiyatlı treyderlər əlavə təsdiqləri gözləmək istəyə bilərlər.
Şəkil 8
Hanging man
Eyni pattern, Şəkil 9-da göstərildiyi kimi, uzun davam edən yüksəliş trendindən sonra da meydana gələ bilər. Əgər bazar yüksəliş trendindədirsə və hanging man şamı yaranarsa, bu, satış təzyiqinin artdığını və potensial bazar zirvəsinin yaxınlaşdığını göstərir. Bu qrafik fiquru ümumilikdə etibarlı hesab olunsa da, şamın qiymət aralığının yuxarı hissəsində bağlanması, satış mövqeyi tutmuş iştirakçılar üçün risk yaradaraq onların mövqelərinin təhlükə altında ola biləcəyinə işarə edir.
Şəkil 9
Şəkil 10-da göstərilən Hanging Man fiqurundan sonra aşağı qiymətləri təsdiqləmək və satıcıların qazancda olduğunu göstərmək üçün eniş şamın meydana gəlməsi vacibdir. Digər tərəfdən, yuxarıya doğru qırılma (breakout) həmin mövqeləri risk altında qoya bilər və likvidasiyaya səbəb olaraq, hamı alış mövqeyinə keçdikdə qiymətlərin daha da yüksəlməsinə səbəb ola bilər.
Şəkil 10
Shooting star
Shooting Star şam fiquru, əslində tərs istiqamətli Paper umbrella fiqurudur. Onlar uzunmüddətli yüksəliş və ya eniş trendlərindən sonra meydana çıxa bilər və çox vaxt dönüşlərin göstəricisi olurlar.
Tutaq ki, bazarda yüksəliş trendi mövcuddur. Birdən, Şəkil 11-də göstərilən shooting star fiquru yaranır; treyderlər qiymətləri yuxarı itələsələr də, sonra satıcılar müdaxilə edir və qiyməti aşağı çəkərək şamın son olaraq aşağı səviyyələrdə bağlanmasına səbəb olur. Belə halda bədəninin yüksələn və ya enən olması o qədər də vacib deyil, çünki təzyiq artıq mövcuddur.
Şəkil 11
Konservativ treyderlər Shooting star şam fiqurundan sonra eniş xarakterli şamların yaranmasını gözləyir və bu cür şamların formalaşması bazarda dönüşün baş verdiyini əlavə olaraq təsdiqləyə bilər.
Shooting star fiqurları həmişə dönüşə səbəb olmasa da, onları nazərdə saxlamaq vacibdir, çünki bazarda istənilən yerdə satış təzyiqini göstərirlər. Qiymətin yüksəlməsini əngəlləyən və konsolidasiyanı artıran hər bir cəhd dönüşün yaxınlaşdığını göstərir.
Enən trenddən sonra shooting star fiqurunu müşahidə etmək bəzi alıcı təzyiqinin olduğunu göstərə bilər, lakin qiymətləri yuxarı itələmək və mövcud trendi dəyişdirmək üçün əlavə təsdiq tələb olunur.
Stop-loss və take-profit səviyyələrinin təyin edilməsi
Unutmayın ki, treydinqdə heç bir pattern zəmanətli deyil və uğursuz ola bilər. İki əsas məqamı yadda saxlayın: nə qədər çox təsdiq tapsanız, mənfəət əldə etmək ehtimalınız bir o qədər yüksək olar. Həmçinin, etdiyiniz hər bir əməliyyatda mütləq stop-loss və take-profit səviyyələrini təyin etmək vacibdir.
Stop-loss sifarişinizi, formalaşmış şam fiqurunun üzərində və ya altında təyin etməlisiniz və bazarın hərəkətinə azacıq yer vermək üçün bir neçə artıq pip əlavə etməlisiniz. Bəzən bazar əks istiqamətə sıçrayaraq stop-loss-u işə sala və sonra əvvəlki hədəfə doğru hərəkət edə bilər. Əgər şam çox kiçikdirsə, stop-loss-u sonuncu maksimum və ya minimum səviyyənin üzərinə və ya altına yerləşdirməyi düşünün. Bu strategiya, həmin səviyyənin keçilməsi halında bütün quruluşun etibarsız sayılmasına səbəb olur.
Take-profit baxımından isə, riskinizin 1.5 qatı qədər bir mənfəət hədəfi qoyun (Şəkil 12-də göstərildiyi kimi). Hədəfiniz nə qədər böyük olsa, risk/mükafat nisbətiniz bir o qədər yaxşı olar.
Şəkil 12
Tutaq ki, hər əməliyyatda 1 vahid risk edirsiniz və hədəfə çatanda 3 vahid qazanc əldə edirsiniz. Bu o deməkdir ki, ardıcıl 3 əməliyyatda zərər etsəniz belə, yalnız 1 uğurlu əməliyyatla həmin zərərləri kompensasiya edə bilərsiniz. Gəlin bu strategiyanın statistik baxışına nəzər salaq:
- 10 əməliyyat
- 4 qazanılan – hər qazanca görə 3x
- 6 itirilən – hər zərərə görə 1x
Bu halda qazanc belə olacaq:
(3x) × 4 = 12x qazanc
(1x) × 6 = 6x zərər
Nəticədə 6x, yəni ilkin riskin 6 qatı qədər xalis qazanc əldə etmiş olursunuz.
Əlbəttə, bu nəzəri misaldır və reallıqda hər zaman bu qədər sadə olmur. Bəzən hədəflər çatılmır, bazar konsolidasiyaya girir və bu da yalan siqnallara səbəb olur. Lakin buna baxmayaraq, yanaşma mümkün qədər sistemli olmalıdır və ticarət emosiyalardan uzaq, riyazi əsaslı bir biznes kimi aparılmalıdır.
Nəticə
Ticarət strategiyanızdan asılı olmayaraq, sadə və ya mürəkkəb şam formasiya modellərinin tətbiqi sizin uğur ehtimalınızı artıracaq, əməliyyata daxil olmamışdan əvvəl daha çox təsdiq və inam verəcəkdir.
Bu formasiya modelləri bazarda tez-tez meydana çıxır, lakin onları kontekst daxilində qiymətləndirmək vacibdir. Əgər siz riskdən çəkinən treydersinizsə, formasiya yarandığı anda əməliyyata daxil olmayın, onun ardınca gələn bir və ya bir neçə şamın təsdiqini gözləyin.
Əgər siz treydinqin daha riskli tərəfini seçənlərdənsinizsə, formasiya tamamlandıqdan sonra əməliyyata daxil olmaqda sərbəst ola bilərsiniz. Lakin hər zaman stop-loss və take-profit sifarişlərindən istifadə edərək mövqeyinizi və riskinizi idarə edin.
