Sentiment müəyyən bir bazarla bağlı treyderlərin əhval-ruhiyyəsini və ümumi yanaşmasını ifadə edir. Treyderlər bazara qarşı müəyyən bir sentiment (müsbət, mənfi və ya neytral) formalaşdırdıqda, bu onların mövqe tutmasına təsir edir və nəticə etibarilə qiymət hərəkətlərini real vaxtda formalaşdırır.
Müəyyən bir sentiment daim davam etmir. Əslində, əhval-ruhiyyə dəqiqələr içində dəyişə bilər, lakin bəzi hallarda həftələrlə davam edə bilər. Əgər müəyyən bir sentimentin haradan qaynaqlandığını düşünürsünüzsə, bu zaman insan davranışlarını bazar dalğalanmaları ilə əlaqələndirərək təhlil etmək faydalı olar.
Unutmaq olmaz ki, hər hansı bir məlumat bazar iştirakçıları üçün nə qədər tanış və gözlənilən olarsa, onun qiymət hərəkətinə təsiri bir o qədər az olar. Başqa sözlə desək, sentimentə fokuslanmaq və potensial dəyişiklikləri vaxtında müəyyən etmək treydinq fürsətləri yarada bilər. Əgər bu dəyişikliklər erkən mərhələdə aşkar olunmazsa, sentiment tədricən zəifləyə və təsirini itirə bilər.
Fundamental təhlil və sentiment
Fundamental analiz daha geniş mənzərəyə və uzunmüddətli perspektivlərə fokuslanır. Sentiment isə treyderlərin bazara olan cari hisslərini əks etdirir – yəni qiymətlərin eyni istiqamətdə davam etməli, yoxsa geriyə dönməli olduğunu düşünüb-düşünmədiyini göstərir. Bu yanaşmalar nəticədə təklif və tələbin mübarizəsinə çevrilir və bazarın hansı istiqamətə gedəcəyini məhz bu balans müəyyən edir.
Tutaq ki, Avropada iqtisadi canlanma baş verir – sərmayələr axışır, region ardıcıl olaraq müsbət iqtisadi göstəricilər nümayiş etdirir və ümumi inkişaf dinamikası güclənir. Belə bir şəraitdə hər kəs Avropaya sərmayə qoymaq istəyir. Lakin bunu etmək üçün investorlar öz milli valyutalarını avroya çevirməli olurlar ki, yerli bazarlara daxil ola bilsinlər. Bu hər nə qədər ideal bir ssenari kimi səslənsə də, belə hadisələr avroya qarşı kütləvi tələbat yaradaraq onun qiymətinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb ola bilər.
Yuxarıda təsvir olunan ssenari aktivin fundamental vəziyyətinə fokuslanır. Lakin qısamüddətli sentiment yanaşmaları treyderlərin gündəlik hiss və gözləntilərinə əsaslandığı üçün bir gündən digərinə dəyişə bilər. Məsələn, uzunmüddətli yüksəliş trendindən sonra treyderlər zəif gələn yeni məlumatlar fonunda bazarda yorğunluq əlamətlərini və sentimentdə dəyişiklikləri müşahidə edə bilərlər. Bu cür ardıcıl hadisələr korreksiyanın başlaya biləcəyinə işarədir və əgər bu vəziyyət kifayət qədər uzun sürərsə, daha yüksək zaman çərçivələrində trendin dəyişməsinə belə səbəb ola bilər.
Sentiment növləri
Bazar sentimentinin üç növü mövcuddur: Risk-on (Riskə meyllilik), Risk-off (Riskdən yayınma) və Sideways (Sabit) bazarlar. Risk-on riski qəbul etməyə daha yüksək həvəs deməkdir; burada insanlar qısa müddətli və daha yüksək riskə dözümlülük nümayiş etdirirlər, risk-off isə insanların daha çox riskdən çəkinən və adətən dəyişkən və riskli olan aktivlərə və məhsullara qarşı ehtiyatlı olduqları vəziyyətdir. Sabit bazarlar neytral şəraitləri ifadə edir; burada qeyri-müəyyənlik mövcuddur, lakin təhlükəsizliklə bağlı aktivlərə tələbatın artması üçün kifayət qədər deyil.
Risk-on
Bazar iştirakçıları özlərini inamlı hiss edib daha böyük gəlirlər axtardıqları zaman bu sentiment Risk-on adlanır. Bu, həmin vaxt qeyri-müəyyənliyin olmaması və ciddi narahatlıqların gözlənilməməsi ilə əlaqəlidir ki, bu da treyderləri və investorları daha yüksək gəlir təklif edən, lakin adətən daha dəyişkən aktivlərə yönəldir.
Məsələn, bazar şəraiti daha böyük qazanc üçün əlverişlidirsə, treyderlər faiz dərəcələrinin fərqləri mövcud olduqda daha yüksək gəlir gətirən valyutaları ticarəti axtara bilərlər. Bundan əlavə, treyderlər daha yüksək volatilliyə malik olan texnologiya şirkətlərinin səhmlərini (Şəkil 1) almağa və ya sabit bazar şəraitindən faydalanan indekslərlə ticarət etməyə meyl göstərə bilərlər. Onlar həmçinin, ənənəvi olaraq Risk-off sentimenti ilə əlaqələndirilən qızıl və istiqrazlardakı mövqelərini bağlamağa qərar verə bilərlər.
Şəkil 1
Risk-off
Risk-on-un əksi olub, qeyri-müəyyənlik və yüksəlmiş riskin mövcud olduğu mühiti əks etdirir. Risk-off şəraitində treyderlər volatillikdən uzaqlaşmağa üstünlük verir, mövqelərini bağlaya və ya mövcud aktivlərini qorumaq üçün aşağı riskli maliyyə alətlərdən istifadə edə bilərlər.
Treyderlər tarixən təhlükəsiz liman kimi qəbul edilən ölkələrin valyutalarına, məsələn, Yapon yeni (Şəkil 2) və İsveçrə frankına diqqət yetirə bilərlər. Bundan əlavə, treyderlər sabit iqtisadiyyata malik ölkələrin dövlət istiqrazlarını almağa və qeyri-müəyyən dövrlərdə dəyəri artan qızıl və digər qiymətli metallara yatırım etməyə üstünlük verə bilərlər.
Şəkil 2
Risk-off vəziyyətində treyderlər vəsaitlərini yerləşdirmək üçün təhlükəsiz sahələr axtarırlar. Tarixən bəzi maliyyə alətləri risk və ya təhlükəsizliklə əlaqəli olaraq özünü sübut etmiş olsa da, iqtisadiyyatlar dəyişdikcə digər alətlər gözlənilmədən yeni xüsusiyyətlər nümayiş etdirə bilərlər bilərlər.
Sabit bazarlar
Bu halda treyderlər neytral bazarda daha çox məlumat axtarırlar, burada müəyyən risk və qeyri-müəyyənlik mövcuddur, lakin treyderlər çox narahat deyillər və bazarın dalğalanmalı və mənfi nəticə ilə üzləşəcəyini gözləmirlər. Başqa sözlə, bazar iştirakçıları sadəcə olaraq bazarı yan hərəkətdən və dar diapazondan çıxara biləcək növbəti siqnalı gözləyirlər.
Bazarın nə zaman yan hərəkət vəziyyətindən çıxacağını proqnozlaşdırmaq çox çətindir, lakin qarşıda gələn və ya yaxın saatlarda, günlərdə və ya həftələrdə gözlənilən əsas xəbərlər müəyyən alətlərin hazırkı diapazondan çıxmasına təkan verə bilər.
Bununla belə, əgər bazarda yan hərəkəti uzun müddət davam edirsə, onu sarsıtmaq üçün hadisələrin daha böyük miqyaslı olması gərəkir. Daha ətraflı desək, yan hərəkət şəraiti adətən mühüm xəbərlərdən əvvəl baş verir, bu da o deməkdir ki, bazar diapazon daxilində hərəkət etməyə başladıqda əhəmiyyətli bir hadisə gözlənilə bilər.
Təhlükəsiz limanlara kapital axını
Təhlükəsiz limanlara kapital axını daha riskli aktivlərdən tarixən sabitlik və təhlükəsizlik nümayiş etdirən aktivlərə və ya bazarlara vəsaitin yönəlməsidir.
Təhlükəsiz limanlara kapital axını “riskdən qaçma” sentimentinə oxşardır, lakin mövcud sentimentdə əlavə təşviş və narahatlıq yarada bilər ki, bu da vəsaitlərin daha geniş miqyasda həmin aktivlərə və bazarlara yönəlməsinə səbəb olur.
Əsas geosiyasi hadisələr, məsələn, defoltlar və ya müharibələr zamanı bu proses müşahidə edilə bilər və böyük kapital axınları mövcud trendləri yenidən formalaşdıraraq yeni tendensiyaların yaranmasına səbəb ola bilər.
Qeyd edildiyi kimi, təhlükəsiz liman aktivlərinə Yapon Yeni, İsveçrə Frankı, ABŞ Dolları, qızıl və dövlət istiqrazları daxildir.
Yapon Yeni
Çox yüksək ÜDM-ə nisbətən borc nisbətinə baxmayaraq, Yaponiya dünyanın ən böyük kreditorlarından biridir ki, bu da ölkədə iqtisadi çətinliklər yarandıqda vəsaitlərin geri çağırıla biləcəyi deməkdir. Bundan əlavə, Yaponiya iqtisadiyyatı uzun illər stabillik nümayiş etdirmişdir və borcun böyük hissəsi daxili olaraq əhali və bizneslər tərəfindən saxlanılır.
Yapon Yeni qeyri-müəyyən şəraitdə investorlar tərəfindən ən çox seçilən valyutalardan biridir. Müəyyən bir hadisə birdən baş verərsə, ona qarşı maraq sürətlə arta bilər və nəticədə valyuta olduqca dəyişkən ola bilər.
İsveçrə Frankı
Borcu az, iqtisadiyyatı çox sabit və münaqişələr və siyasət məsələlərində neytrallıq tarixçəsi olan ölkə tərəfindən dəstəklənən daha bir əsas valyuta. Əslində, İsveçrə frankı o qədər cazibədardır ki, mərkəzi bank valyutanı zəiflətmək üçün məqsədli şəkildə satır; bu addım ixraca yönəlmiş iqtisadi modelini dəstəkləyir. Bütün bunlar deflyasiyanın qarşısını almağa xidmət edir ki, bu da güclü və sabit iqtisadiyyata ciddi yük ola bilər.
Mərkəzi bankın aktiv rolundan başqa, İsveçrə frankının mənfi faiz dərəcəsi mövcuddur, yəni treyderlər frank aldıqda faiz ödəyirlər; bu, hökumət tərəfindən treyderlərin təhlükəsizlik məqsədilə bu valyutaya axın etməsini nəzərə alaraq aşağı faiz dərəcəsini dəstəkləmək üçün istifadə olunan başqa bir yanaşmadır.
ABŞ dolları
Dünyanın aparıcı supergüclərindən biri və qlobal rezerv valyutası olaraq, ABŞ Dolları (Şəkil 3) uzun müddətdir ki, böhran və ya qeyri-müəyyənlik dövrlərində əsas valyuta kimi seçilir. O, ən likvid və ən geniş yayılmış valyutadır, güclü siyasi sistem tərəfindən dəstəklənir və bütün dünya iqtisadiyyatı inkişaf etdikdə lider kimi qəbul edilir.
Şəkil 3
ABŞ-da bəzən yaranan geriləmələrə və iqtisadi tənəzzüllərə baxmayaraq, ölkə iqtisadiyyatı adətən bərpa olunur. Bu, onların bazarlarında ən geniş ticarət olunan və ən populyar alətlərin bəzilərinin ucuz qiymətləri ilə cəlbedici hala gəlməsi ilə əlaqədardır. ABŞ dövlət borcunu ödəməmək ehtimalı ən az olan ölkələrdən biridir və bu, onu investorlar üçün vəsaitlərini yerləşdirmək baxımından çox cəlbedici bir məkana çevirir.
Şayiə əsasında al, xəbər açıqlananda sat (Buy the rumor, sell the news)
Bazar müəyyən bir hadisədən konkret nəticə gözlədikdə və bu nəticənin baş vermə ehtimalı yüksək olduqda, hadisə baş verməmişdən əvvəl treyderlər mövqelərini bu gözləntilərə uyğun olaraq qururlar və məlumat dərc olunduqdan dərhal sonra mövqelərini əks istiqamətdə dəyişirlər.
Belə hallarda, bir çox treyder artıq hadisədən xəbərdar olur və ona uyğun mövqe tutur. Məlumat açıqlananda isə bazara yeni treyderlər daxil olur və ilkin istiqamətin davam edəcəyinə ümid edərək mövqe açırlar. Lakin bu yeni treyderlər tezliklə sıxışdırılır, çünki əvvəlcədən mövqe tutmuş treyderlər artıq mənfəət əldə etmiş olurlar və mövqelərini bağlamağa hazırdırlar. Bu isə konkret bir maliyyə alətinin və ya bazarın əks istiqamətdə hərəkət etməsinə səbəb olur. Beləliklə, bazarda hamı əks istiqamətdə mövqe tutur və bu da ilkin istiqamətə qarşı təzyiq yaradır.
Bu vəziyyət bir çox treyder üçün məyusedici olsa da, əsas iqtisadi və ya maliyyə hadisələrindən əvvəl formalaşan güclü trendlərə diqqət yetirmək vacibdir, çünki məlumat açıqlanan zaman bu trendlər qəfil dəyişə bilər.
Dəyər yönümlü treyderlər
Bu, bazarlarda geniş yayılmış təcrübədir; insanlar müəyyən aktivin qiymətinin uzunmüddətli olaraq yüksələcəyinə inanır, amma qısa müddətdə mənfi iqtisadi göstəricinin açıqlanması qiymətin düşməsinə səbəb olur. Bu vəziyyətdə bir çox iştirakçı qiymətin cəlbedici olduğunu və əsas trendə uyğun hərəkət etdiyini düşünərək sürətlə alış mövqeləri açır. Başqa sözlə desək, bu cür ticarət imkanları əsas trendlə mövqe tutmaq istəyənlər üçün sərfəli alış imkanı yaradır.
Bu yanaşma xüsusilə səhm bazarlarında geniş yayılıb. Elə hallar olur ki, böyük bir tənəzzüldən sonra dəyər yönümlü treyderlər bazara daxil olur və mövcud mənfi vəziyyətə baxmayaraq, konkret bir iqtisadiyyatın bərpa olunacağına dair əlamətləri görüb investisiya etməyə başlayırlar.
Gəlirin reallaşdırılması
Gəlirli mövqeləri saxladıqdan sonra, treyderlər qazandıqları gəliri realizə etmək məqsədilə mövqelərini bağlamağı düşünməyə başlayırlar. Bu təbii haldır və bazarlarda kəskin dəyişikliklərdən sonra düzgün mövqe tutan treyderlər arasında müşahidə olunur. Mənfəətin realizə edilməsi bazar korreksiyalarını və onların nə dərəcədə dərin və ya səthi olacağını müəyyən edir. Yumşaq və səthi korreksiyalar kütləvi şəkildə az miqdarda mənfəətin götürüldüyünü göstərir, daha dərin korreksiyalar isə qısa müddətli dövrdə bazar iştirakçılarının sentimentində dəyişiklik ola biləcəyinə işarə edir.
Mənfəətin realizə edilməsi kiçik hərəkətlərdən sonra baş verə bilər, lakin bazar müəyyən müddət trendlə hərəkət etdikdə bu proses daha əhəmiyyətli olur. Belə hallarda əks istiqamətdə mövqe tutan treyderlər, mənfəətli mövqelərini bağlamağa başlayan treyderlərin çıxış zamanını analiz edib proqnozlaşdıraraq bazarın dönüşünə mərc etməyə başlayırlar.
Sentimentlə ticarət üsulları
Sentimentlə ticarət etməyin ən asan və ən aydın yolu, onun aktivin və ya bazarın ümumi fundamental mənzərəsi ilə uyğunlaşdığı hallardır. Məsələn, əgər fundamentallar müsbətdirsə və sentiment də müsbət istiqamətdədirsə, bu zaman hər şey uyğunlaşır və treyderlər gələcək hərəkətdən faydalanmaq üçün ən yaxşı giriş nöqtəsini tapmaq məqsədilə texniki analizə üz tutrlar.
Demək asan olsa da, sentimentlə və ya ümumiyyətlə ticarətlə məşğul olan hər kəs üçün əvvəlcə əsas trendi təhlil etmək vacibdir ki, sentimentin nə olduğunu düzgün müəyyən etsin. Sentiment yalnız aydın şəkildə müəyyənləşdiyi və treyderlərin ondan faydalana biləcəyi qədər uzun müddət davam etdikdə ayrıca ticarət aləti kimi işlənilə bilər.
Sentimentlə ticarətin çətinlikləri
Sentimentlə ticarət edərkən bəzi çətinliklər mövcuddur ki, onlardan biri sentimentin müəyyənləşdirildikdən sonra nə qədər müddət davam edə biləcəyidir. Bu, problemə səbəb ola bilər, çünki vəziyyət sürətlə sentimentin yüngül geri çəkilməsindən tamamilə əks istiqamətə dönə bilər və bu da insanları təəccübləndirə bilər.
Belə hallarda, treyderlər həmişə geri çəkilmələrin nə qədər kəskin olduğunu diqqətlə izləməli və bir daha əsas trendi təsdiqləməlidirlər, çünki hər hansı investor və ya treyderin diqqətini cəmləməli olduğu istiqamət məhz əsas trend istiqamətidir.
Nəticə
Sentiment istifadə edilə bilən vacib vasitələrdən biridir və müxtəlif yollarla müəyyən edilə bilər. Hər zaman qiymətlərin yaxınlaşan əsas hadisələrə necə reaksiya verdiyinə diqqət yetirin. İnsanlar şayiə əsasında alqı-satqı edirlər və məlumat açıqlananda satmağa meyllidirlərmi? Əsas trend nə dərəcədə sağlamdır? Fundamentallar mövcud sentimentlə uyğun gəlirmi? Texniki göstəricilər kritik səviyyələrə çatıbsa, bu, yaxın zamanda mənfəətin realizə edilməsinin baş verə biləcəyinə işarə edə bilər?
Bütün bu suallar əhəmiyyətlidir, çünki onlar belə vasitələrdən faydalanmağa kömək edir və nəticədə ticarətlərin skan edilməsi və analiz olunması üçün səmərəli sistem və prosedurun yaradılmasına şərait yaradır.
