Fundamental analiz – bütöv bir bazarın, aktiv sinfinin, sektorun və hətta konkret bir şirkətin təhlilində geniş şəkildə istifadə olunan bir üsuldur. Bu yanaşma, müvafiq aktivin əsas iqtisadi və maliyyə göstəricilərinə əsaslanır və həmin göstəricilər vasitəsilə aktivin cari gücünü və ya zəifliyini qiymətləndirir. Fundamental analiz iki əsas sahəyə bölünür: biri ümumi aktivlər və bazarların təhlilinə yönəlir, digəri isə konkret şirkətlərin təhlilini əhatə edir və həmin şirkətlərin səhm alış və ya satış baxımından əlverişli olub-olmadığını müəyyən etməyə kömək edir.
Fundamental analizin növləri
İqtisadi təhlil
Bu hissə, Şəkil 1-də göstərilən PMI (Satınalma Menecerləri İndeksi) məlumatları, məşğulluq göstəriciləri, eləcə də mərkəzi bankın qərarları və faiz dərəcələrinin dəyişiklikləri kimi iqtisadi göstəricilər ətrafında cəmlənir. İqtisadi təhlil daha çox ümumi mənzərəyə baxıldıqda – məsələn, bir ölkənin bütün fond bazarının və ya müəyyən sektorunun, eləcə də valyutalar və əmtəələr kimi aktivlərin təhlilində – faydalıdır.
Şəkil 1
Şirkət təhlili
Şirkət təhlili, müəyyən bir şirkətin ümumi maliyyə sağlamlığını müəyyən etməyə kömək edən gəlirlər, satış həcmi, əməliyyat xərcləri və digər müxtəlif maliyyə göstəriciləri və əmsallar kimi məlumatların araşdırılmasını əhatə edir. Bu cür təhlil, fond bazarında geniş şəkildə tətbiq olunur. Analitiklər şirkətləri davamlı olaraq izləyir və yeni faktlar və göstəricilər əsasında öz tövsiyələrini və təhlillərini davamlı şəkildə yeniləyirlər.
Fundamental analizin tətbiqi
Uzunmüddətli treydinq
Fundamental analiz, texniki analizə əks yanaşma kimi qəbul edilir. Texniki analiz ticarət alətinin tarixi qiymət hərəkətlərini və qiymət qrafiklərindəki müəyyən formasiyaları araşdıraraq statistik əsasda bazar haqqında proqnoz formalaşdırmağa yönəlmişdir. Bununla belə, hər iki yanaşma bir-birini asanlıqla tamamlayaraq birlikdə tətbiq olunduqda güclü və effektiv ticarət sistemi yarada bilər.
Fundamental analiz demək olar ki, istənilən məhsul və ya bazar üçün istifadə oluna bilər, lakin onun əsas diqqəti uzunmüddətli perspektivə yönəlib (Şəkil 2-də göstərildiyi kimi). Bu da təhlil edilən məlumatların müəyyən qədər gecikmiş olması və təsirinin adətən sonradan özünü göstərməsi ilə bağlıdır.
Şəkil 2
Uzunmüddətli treyderlər, eləcə də svinq və mövqə treyderləri strategiyalarına iqtisadi və ya şirkət təhlilini daxil edirlər ki, bu da onlara bir aktivin uzunmüddətli gücünü və ya zəifliyini qiymətləndirməyə kömək edir. Uzunmüddətli trendlər adətən faiz dərəcələri fərqi, ölkələr arasındakı iqtisadi uyğunsuzluqlar və ümumi sifariş axını kimi amillərlə formalaşır, lakin digər mümkün səbəblər də mövcuddur.
Bazarla bağlı ümumi fikir formalaşdıqdan sonra bu, adətən mövqe açmaq üçün yetərli olur. Bununla belə, texniki analizdən istifadə həmin istiqamətdə daha dəqiq giriş nöqtələri və qiymət hədəfləri müəyyən etməyə kömək edə bilər.
Bu, həm bazarları, sektorları və ya konkret məhsulları əhatə edən iqtisadi təhlilə, həm də müəyyən bir səhmə yönəlmiş şirkət təhlilə də aiddir.
Uzunmüddətli treyderlər üçün diqqət mərkəzində uzunmüddətli istiqaməti müəyyən edən məlumatlar olmalıdır — məsələn, faiz dərəcələri, mərkəzi bank qərarları, məşğulluq səviyyəsinin dinamikası və ÜDM trendləri.
Volatillik ticarəti
İqtisadi məlumatların açıqlanması zamanı və sonrasında yaranan volatillik səbəbindən bəzi treyderlər müxtəlif maliyyə alətlərində meydana gələ biləcək sürətli və güclü qiymət hərəkətlərindən faydalanmağı üstün tuturlar. Bu, qısamüddətli treyderlərin iqtisadi və ya fundamental təhlilə maraq göstərdikləri yeganə haldır və məqsəd dəyişkən anları düzgün müəyyənləşdirməkdir.
Volatillik treyderləri üçün, bazarda nisbətən yumşaq təsir göstərən iqtisadi göstəricilər də daxil olmaqla müxtəlif iqtisadi məlumatlardan istifadə etmək mümkündür. Əsas fikir ondadır ki, volatillik treyderləri bazarda müəyyən dərəcədə sarsıntı yarada biləcək hər hansı məlumat və ya hadisəni axtarırlar.
Əks təsdiq
Uzunmüddətli treyderlər üçün, xüsusilə texniki analizlə ticarətə ciddi şəkildə fokuslanmış olanlar üçün, müəyyən bir maliyyə alətinin və ya bazarın fundamental göstəricilərinə qısa nəzər salmaq onların düzgün istiqamətdə mövqe tutub-tutmadıqlarını müəyyən etməyə kömək edə bilər. Məsələn, texniki analizdə müəyyən bir alətdə güclü alış siqnalı olsa da, bazar sentimenti neytral və ya yüngül mənfi ola bilər. Belə halda, fundamental göstəricilərin təhlili bu sentimentin etibarlı olub-olmadığını təsdiqləməyə, yaxud sadəcə treyderlərin səhv mövqedə və ya aktivə bağlı yanlış fikirdə olduqlarını müəyyən etməyə yardımçı olar.
Bu baxımdan, uzunmüddətli texniki treyderlər fundamental fokuslu treyderlərdən daha geniş məlumatlara baxa bilərlər, çünki onların texniki proqnozunu təsdiqləyən hər hansı bir göstərici müsbət qarşılanır.
Səhmlər və ETF-lərlə ticarət
Şirkət təhlili mövzusunda, treyderlər geniş çeşidli faydalı məlumatları araşdıraraq müxtəlif üsullarla analiz apara bilərlər. Şirkət təhlili mövzusunda, treyderlər geniş çeşidli faydalı məlumatları araşdıraraq müxtəlif üsullarla analiz apara bilərlər. Qeyd etməyə dəyər olan göstəricilərdən biri də P/E əmsalıdır, yəni “Qiymət/Gəlir” nisbətidir ki, bu da investorların gəlirlərə nisbətdə nə qədər ödəməyə hazır olduqlarını göstərir. Bu, bazarın şirkəti dəyərindən artıq və ya aşağı qiymətləndirib-qiymətləndirmədiyini göstərir.
Digər vacib göstərici “Səhmdar Kapitalının Gəlirliliyi”dir (Return on Equity), hansı ki, idarəetmənin nə dərəcədə səmərəli olduğunu göstərir və səhmdarların biznesdən əldə etdiyi gəlirləri ölçür. Bu göstərici xalis gəlirin səhmdar kapitalına bölünməsi ilə hesablanır.
Qeyd olunmağa dəyər digər göstəricilərdən bəziləri hər səhmə düşən gəlir (Şəkil 3) və dividendlərin artım tempidir. Xüsusilə dividend artımı şirkətin dividendləri ödəmə qabiliyyətini və onların zamanla necə artdığını əks etdirir. Bu, şirkətin səhmdarlarına dəyər verdiyini və hələ də kifayət qədər gəlir əldə etdiyini — həm dividend ödəyə bildiyini, həm də inkişafını davam etdirdiyini göstərən yaxşı bir göstəricidir.
Şəkil 3
İqtisadi məlumatların tapılması
Müxtəlif bazarlarda iqtisadi məlumatların tapılması məsələsində çoxlu mənbələr mövcuddur, o cümlədən CFI-nin iqtisadi təqvimi, hansı ki, dünya üzrə iqtisadi baxımdan ən önəmli ölkələri əhatə edir. Vebsaytımızdan başqa adi Google axtarışı sizə cari və tarixi məlumatlarla zəngin müxtəlif mənbələri tapmağa kömək edəcəkdir.
Digər tərəfdən, şirkətlərlə bağlı məlumatlar da internetdə asanlıqla tapıla bilər, lakin bütün göstəricilər hazır formada mövcud olmaya bilər. Bəzi göstəricilər əl ilə hesablanmalıdır, lakin bu proses adətən sadə və aydın olur.
Səhmləri birjada ticarət olunan şirkətlər adətən məlumatlarının çoxunu dövri hesabatlarda və ya öz vebsaytlarında yerləşdirirlər, digər portal və mənbələr isə həmin rəqəmləri həm rəqiblərlə, həm də sektor daxilində müqayisələrlə birlikdə oxucular və izləyicilər üçün asanlıqla əlçatan edir. Bəzi xidmətlər ödənişli ola bilər və analitiklərin əhatə dairəsi və ya daha təkmil, dərin təhlil kimi əlavə dəyər təmin edə bilər.
Nəticə
Fundamental analizin konkret və asan yolla aktivin və ya bazarın istiqamətini proqnozlaşdırmaq üçün vasitə olmadığı unudulmamalıdır. Əslində, bütün rəqəmlər və nisbətlər birləşdirildikdə ziddiyyətli baxışlar yaranmaq ehtimalı var ki, bu da treyderlərin risk tolerantlığını nəzərə alaraq aktivin qiymət davranışını izləməsini tələb edir.
Bəzi hallarda, böyük iqtisadi göstəricilərin açıqlanması kifayət qədər şok effekti yaradaraq mövcud trendlərin tamamilə tərsinə dönməsinə və uzun müddət ərzində yaranan gəlirlərin və ya zərərlərin silinməsinə səbəb ola bilər. Treyderlər həm tarixi, həm də potensial böyük dəyişikliklərə işarə edə biləcək yeni göstəricilərə diqqət yetirməlidirlər.
Digər vacib məqam fundamental strategiyanıza texniki təhlilin inteqrasiyasının önəmliliyidir. Hətta ən sadə texniki təhlil formaları belə istiqaməti düzgün müəyyən etdikdə treyderlərə üstünlük qazandıraraq, erkən və ya gec girişdən yaranan lazımsız itkilərin qarşısını ala bilər.
Texniki analiz sizə fundamental olaraq təsdiqlənmiş yüksəliş və ya eniş trendində korreksiyaları axtarmağa kömək edəcək və treyderlərə aktivin cari dövrünü daha yaxşı başa düşməyə imkan verəcək.
