Giriş
Mərkəzi banklar əksər iqtisadiyyatların əsas təkanverici qüvvəsidir. Onlar cəmiyyətlərin inkişafı və dayanıqlılığında mühüm rol oynayır, geniş pul siyasəti aspektlərinə nəzarət etmək üçün müxtəlif alətlərdən istifadə edirlər.
Bəzi mərkəzi banklar digərlərindən daha çox tanınır. Məsələn, ABŞ-ın mərkəzi bankı olan Federal Ehtiyat Sistemi (Fed) və Avrozonanın mərkəzi bankı olan Avropa Mərkəzi Bankı (ECB). Digər önəmli mərkəzi banklara İsveçrə Milli Bankı, İngiltərə Bankı, Çin Xalq Bankı və Yaponiya Bankı daxildir.
Mərkəzi banklar həmin ölkənin iqtisadiyyatının sağlamlığını təmin etmək üçün dövriyyədə olan pulun həcmini tənzimləyirlər. Onlar faiz dərəcələrini dəyişir, lazım gəldikdə pul çap edir və banklar üçün ehtiyat tələbləri müəyyənləşdirərək pul kütləsinə nəzarət edirlər. Mərkəzi bankların istifadə etdiyi digər vasitələrə açıq bazar əməliyyatları və dövlət istiqrazlarının alınması və satılması ilə həyata keçirilən monetar stimullaşdırma (quantitative easing) da daxildir.
Pulun miqdarı niyə bu qədər vacibdir? İqtisadiyyatda dövriyyədə olan pul miqdarı həm mikroiqtisadi, həm də makroiqtisadi trendlərə təsir edir. Mikro səviyyədə pul təklifi artdıqda insanlar və müəssisələr daha çox xərcləyə, şirkətlər isə daha asan maliyyələşmə əldə edə bilirlər.
Mərkəzi Bankların Pul Dövriyyəsini İdarəetmə Alətləri
Dövriyyədə olan pulun miqdarı ÜDM (Ümumi Daxili Məhsul), uçot faiz dərəcələri və işsizlik səviyyəsinə təsir edir. Mərkəzi banklar pul axınını idarə edərək müəyyən iqtisadi hədəflərə çatmaq və monetar siyasətə təsir etmək üçün aşağıdakı 6 əsas alətdən istifadə edirlər:
1. Pul Çapı
Mərkəzi bankların pul dövriyyəsini tənzimləmək üçün istifadə etdiyi əsas vasitələrdən biri lazım gəldikdə yeni pul çap etməkdir. Bu üsul adətən birinci seçim olmasa da, müəyyən fövqəladə hallarda tətbiq olunur. Yeni pul çapı birbaşa iqtisadi istehsala təsir etməyə bilər və inflyasiyaya səbəb ola bilər — buna görə də bu vasitədən istifadə edərkən ciddi nəticələrə hazırlıqlı olmaq lazımdır.
2. Ehtiyat Tələbləri
Bu, bütün mərkəzi bankların geniş şəkildə istifadə etdiyi bir vasitədir. Ehtiyat tələbləri kommersiya banklarının öz depozitlərinə nisbətdə müəyyən miqdarda vəsaiti ehtiyatda saxlamasını tələb edir.
Məsələn, əgər mərkəzi bankın ehtiyat norması 10% təşkil edirsə və bir kommersiya bankında 100 milyon dollar depozit varsa, həmin bank 10 milyon dolları ehtiyatda saxlamalı, 90 milyon dolları isə dövriyyəyə buraxa bilər.
Mərkəzi banklar ehtiyat tələblərini artırdıqda, banklara az vəsait dövriyyəyə buraxmaq tapşırılır. Əksinə, tələblər azaldıqda, banklara daha çox vəsait borc vermək imkanı yaradılır.
3. Faiz Dərəcələri
Mərkəzi banklar şəxsi kreditlər, ipoteka və digər kommersiya borcları üzrə faiz dərəcələrini birbaşa müəyyən etməsələr də, kommersiya banklarının mərkəzi bankdan (ABŞ-da Federal Ehtiyat Sistemi – Fed) borc ala biləcəyi faiz dərəcəsini tənzimləyə bilirlər. ABŞ-da bu, federal diskont dərəcəsi adlanır.
Banklar mərkəzi bankdan aşağı faizlə vəsait əldə etdikdə, bu güzəştləri öz müştərilərinə də ötürə bilirlər. Bundan əlavə, faiz dərəcələrinin aşağı olması borclanmanın artmasına səbəb olur ki, bu da dövriyyədəki pul kütləsinin artmasına gətirib çıxarır.
4. Açıq Bazar Əməliyyatları
Açıq bazar əməliyyatları mərkəzi bankların dövlət qiymətli kağızlarını alması və ya satması prosesini ifadə edir. Mərkəzi banklar dövriyyədəki pul kütləsini artırmaq istədikdə, banklardan və maliyyə institutlarından dövlət qiymətli kağızları alırlar.
Bu əməliyyat nəticəsində kommersiya banklarının likvidliyi (nağd vəsaiti) artır və onlar həmin vəsaitləri müştərilərə kredit vermək üçün istifadə edə bilirlər. Bu yanaşma adətən ekspansiv (yumşaldıcı) pul siyasəti kimi qiymətləndirilir və faiz dərəcələrinin aşağı düşməsinə səbəb olur.
5. Monetar stimullaşdırma (Quantitative Easing)
Çətin iqtisadi dövrlərdə mərkəzi banklar açıq bazar əməliyyatlarının təkmilləşdirilmiş forması olan monetar stimullaşdırma proqramını (quantitative easing) həyata keçirə bilərlər. Bu halda, mərkəzi banklar yeni pul yaradır və həmin vəsaitlə dövlət qiymətli kağızlarını alırlar.
Dövriyyəyə daxil olan bu əlavə vəsait pul təklifini artırır və bankların daha çox kredit verməsinə şərait yaradır. Nəticədə, bu proses faiz dərəcələrinin aşağı düşməsinə səbəb olur.
6. Valyuta İntervensiyası
Bəzi hallarda mərkəzi banklar öz milli valyutasını gücləndirmək və ya zəiflətmək qərarına gələ bilərlər. Bu, adətən iqtisadi stabilliyi qorumaq və ya ixracı stimullaşdırmaq məqsədilə edilir.
Yaponiyanın Mərkəzi Bankı və İsveçrə Milli Bankı bu sahədə məşhur nümunələrdəndir. Hər iki ölkənin valyutası — yapon yeni və isveçrə frankı — təhlükəsiz liman valyutaları hesab olunduğuna görə qeyri-müəyyən dövrlərdə yüksək tələbatla qarşılaşır.
Belə vəziyyətlərdə mərkəzi banklar öz valyutalarını satıb xarici valyuta alaraq dövriyyəyə ciddi təsir göstərə bilər. Aşağıda (Şəkil 1) 18 mart 2011-ci ildə ABŞ dolları/Yapon yeni (USD/JPY) qrafikində aparılan müdaxilə və onun nəticələri göstərilib:
Şəkil 1
Valyuta müdaxilələri yalnız valyuta məzənnələri ölkə iqtisadiyyatı üçün təhlükəli həddə çatdıqda həyata keçirilən fövqəladə tədbirdir.
Nəticə
Mərkəzi banklar müxtəlif alətlərdən istifadə edərək dövriyyədə olan pulun həcmini tənzimləyə, iqtisadiyyatı stimullaşdıra, inflyasiyanı azalda və ya tənəzzüldən çıxara bilərlər.
Onların qərarları bəzən tənqid olunsa da, bütöv bir ölkənin iqtisadiyyatına təsir edən çoxsaylı amillər mövcuddur.
