Yeni başlayanlar üçün Forex ticarəti: Valyuta bazarı necə işləyir?

Əsas məqamlar

• Forex ticarəti valyuta məzənnələrindəki dəyişikliklərdən gəlir əldə etmək məqsədilə EUR/USD kimi valyuta cütlərinin alınıb-satılmasıdır.
• Bazar həftənin beş günü, gündə 24 saat fəaliyyət göstərir. Ticarət Sidney, Tokio, London və Nyu-York sessiyaları üzrə davam edir.
• Faiz dərəcələri, inflyasiya, məşğulluq göstəriciləri və mərkəzi bankların qərarları valyuta qiymətlərinə təsir edən əsas amillərdəndir.
• Qiymət dəyişiklikləri pip-lərlə ölçülür. Hər pipin pul ifadəsində dəyəri valyuta cütündən və lot həcmindən asılıdır.
• Pərakəndə treyderlər adətən kredit çiyni (leverage) ilə CFD-lər vasitəsilə Forex ticarəti edirlər. Kredit çiyni həm potensial mənfəəti, həm də zərəri artırır.

Forex ticarəti nədir?

Valyuta bazarı, daha çox Forex və ya FX kimi tanınan, valyutaların mübadilə edildiyi qlobal bazardır.

Siz fərqinə varmadan artıq Forex bazarında iştirak etmiş ola bilərsiniz. Məsələn, BƏƏ-dən Avropaya səyahət etmisinizsə və BƏƏ dirhəmlərini avroya dəyişmisinizsə, bir valyutanı digəri ilə mübadilə etmisiniz. cfi.trade  də eyni əsas prinsipə söykənir. Lakin burada məqsəd səyahət üçün valyuta dəyişmək deyil, valyuta məzənnələrindəki dəyişikliklərdən gəlir əldə etməkdir.

Məsələn, treyder avronun ABŞ dollarına qarşı möhkəmlənəcəyini düşünürsə, EUR/USD valyuta cütünü ala bilər. Əksinə, avronun dollar qarşısında dəyər itirəcəyini düşünürsə, EUR/USD valyuta cütünü sata bilər.

Forex bazarı dünyanın ən böyük və ən aktiv ticarət edilən maliyyə bazarlarından biridir. Fond birjalarından fərqli olaraq, Forex ticarətinin həyata keçirildiyi vahid mərkəzi məkan yoxdur. Bunun əvəzinə valyutalar bankların, maliyyə institutlarının, şirkətlərin və treyderlərin daxil olduğu qlobal şəbəkə vasitəsilə elektron qaydada alınıb-satılır.

Valyuta cütlükləri

Forex bazarında valyutalar cütlər şəklində alınıb-satılır, çünki bir valyutanı aldığınız zaman eyni vaxtda digər valyutanı satmış olursunuz.

Nümunə olaraq EUR/USD = 1,15000 göstəricisini nəzərdən keçirək.

• EUR — baza valyutasıdır.
• USD — kotirovka valyutasıdır.
• 1,15000 o deməkdir ki, 1 avro 1,15 ABŞ dollarına bərabərdir.

EUR/USD məzənnəsi 1,1500-dən 1,1600-ə yüksələrsə, avro ABŞ dollarına nisbətdə möhkəmlənmiş olur.

EUR/USD məzənnəsi 1,1500-dən 1,1400-ə düşərsə, avro ABŞ dollarına nisbətdə dəyər itirmiş olur.

Bu qarşılıqlı əlaqə Forex ticarətinin əsasını təşkil edir: treyderlər daim bir valyutanın digərinə nisbətən gücünü müqayisə edirlər.

Hər bir valyuta cütünün iki qiyməti var. Bid satış qiymətidir, yəni valyutanı sata biləcəyiniz qiymətdir. Ask isə alış qiymətidir, yəni valyutanı ala biləcəyiniz qiymətdir. Bu iki qiymət arasındakı fərq spred adlanır və ticarətin əsas xərclərindən biridir.

Valyuta cütləri, ümumiyyətlə, üç əsas qrupa bölünür: əsas valyuta cütləri (majors), kəsişən valyuta cütləri (crosses) və ekzotik valyuta cütləri (exotics).

Ekzotik valyuta cütlərində spredlər daha geniş, qiymət dəyişiklikləri isə daha kəskin ola bilər. Buna görə də bu cütlərlə ticarət zamanı yaranan əlavə riskləri anlamaq vacibdir.

Forex bazarının iş saatları və ticarət sessiyaları

Forex bazarının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun həftənin beş günü, gündə 24 saat fəaliyyət göstərməsidir.

Bu, dünyanın müxtəlif maliyyə mərkəzlərində ticarətin növbə ilə başlaması və başa çatması sayəsində mümkün olur. Hər bir regionda ticarət günü başladıqca və bitdikcə bazar fəaliyyəti digər regionlara keçir.

Bazar, ümumiyyətlə, dörd əsas sessiyaya bölünür:

• Sidney sessiyası
• Tokio sessiyası
• London sessiyası
• Nyu-York sessiyası

Hər bir regionda yay vaxtına keçid və ya standart vaxta qayıdış zamanı sessiyaların saatları təxminən bir saat dəyişir. Ticarət saatları həmçinin brokerin server vaxtından asılıdır. Ətraflı məlumat üçün cfi.trade  nəzər yetirin.

Ticarət aktivliyi gün ərzində eyni səviyyədə olmur. Bəzi vaxt intervallarında bazar digərlərinə nisbətən daha aktiv olur. Müxtəlif valyutalar öz regionlarının yerli ticarət sessiyaları zamanı daha çox aktivlik göstərə bilər. Məsələn, Asiya ticarət saatlarında JPY ilə əlaqəli valyuta cütlərinə maraq arta bilər. EUR və GBP cütləri isə London sessiyası zamanı adətən daha aktiv ticarət olunur.

Ən diqqətlə izlənilən dövrlərdən biri London və Nyu-York sessiyalarının üst-üstə düşdüyü vaxtdır. Bu zaman hər iki əsas maliyyə mərkəzi aktiv olur. Sessiyaların üst-üstə düşməsi zamanı bazar iştirakçılarının sayının artması likvidliyin yüksəlməsinə və qiymət hərəkətlərinin güclənməsinə səbəb ola bilər.

Forex bazarına təsir edən amillər nədir?

Valyutaların məzənnələri ölkələr və onların iqtisadiyyatları ilə bağlı gözləntilər daim dəyişdiyi üçün hərəkət edir. İzlənilməli ən mühüm amillərə faiz dərəcələri, inflyasiya, iqtisadi artım, məşğulluq göstəriciləri, mərkəzi bankların qərarları, eləcə də siyasi və geosiyasi hadisələr daxildir.

Forex bazarında mərkəzi banklar xüsusi əhəmiyyət daşıyır. ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi (Federal Reserve), Avropa Mərkəzi Bankı, İngiltərə Bankı və Yaponiya Bankı kimi qurumlar pul siyasətinə və faiz dərəcələrinə təsir göstərirlər.

Faiz dərəcələrindəki dəyişikliklər, hətta gələcək faiz dərəcələri ilə bağlı gözləntilər belə, valyutaların dəyərinə əhəmiyyətli təsir göstərə bilər.

Tutaq ki, ABŞ-da inflyasiya göstəricisi gözləniləndən xeyli yüksək açıqlanır.

Yüksək inflyasiya treyderlərdə belə bir gözlənti yarada bilər ki, Federal Ehtiyat Sistemi inflyasiyanı nəzarətdə saxlamaq üçün faiz dərəcələrini daha uzun müddət yüksək səviyyədə saxlamalı və ya onları daha da artırmalıdır.

Bəs bu, ABŞ dollarına necə təsir göstərə bilər?

ABŞ-da yüksək faiz dərəcələri dövlət istiqrazları kimi ABŞ aktivlərini investorlar üçün daha cəlbedici edə bilər, çünki bu aktivlər daha yüksək gəlir əldə etmək imkanı yarada bilər. ABŞ aktivlərinə investisiya qoymaq istəyən beynəlxalq investorlar, bir qayda olaraq, bunun üçün ABŞ dollarına ehtiyac duyurlar. Bu isə ABŞ dollarına tələbi artıra bilər. Valyutaya tələb artdıqda, onun digər valyutalara nisbətən dəyəri möhkəmlənə bilər. Bu proses EUR/USD kimi valyuta cütlərinə birbaşa təsir göstərə bilər.

EUR/USD məzənnəsi:

EUR/USD = 1,10000

Bu o deməkdir ki:

€1 = $1,10

İndi isə ABŞ dollarının möhkəmləndiyini təsəvvür edək.

Əgər avronun dəyəri nisbətən dəyişməz qalarsa, bir avro almaq üçün daha az ABŞ dolları tələb olunar.

Beləliklə, EUR/USD məzənnəsi aşağıdakı kimi dəyişə bilər:

1,10000 → 1,09000

Bu, EUR/USD məzənnəsinin aşağı düşməsi deməkdir.

Bu əlaqəni sadələşdirilmiş şəkildə belə ifadə etmək olar:

ABŞ-da inflyasiyanın yüksəlməsi → ABŞ-da faiz dərəcələrinin artacağı ilə bağlı gözləntilər → ABŞ aktivlərinin nisbətən daha cəlbedici olması → ABŞ dollarına tələbin arta bilməsi → ABŞ dollarının möhkəmlənməsi → EUR/USD məzənnəsinin aşağı düşə bilməsi.

Bu, Forex ticarətində vacib anlayışlardan biridir.

Treyderlər yalnız iqtisadi göstəricinin müsbət və ya mənfi olmasını qiymətləndirmirlər. Onlar həmçinin aşağıdakı suallara cavab axtarırlar:

Bu göstərici faiz dərəcələri ilə bağlı gözləntiləri necə dəyişə bilər və bu dəyişiklik valyuta cütündəki hər bir valyutaya necə təsir göstərə bilər?

Məhz buna görə Forex treyderləri iqtisadi təqvimi, xüsusilə aşağıdakı mühüm hadisələr ərəfəsində diqqətlə izləməlidirlər:

• Mərkəzi bankların faiz dərəcələri ilə bağlı qərarları
• CPI kimi inflyasiya hesabatları
• ABŞ-ın qeyri-kənd təsərrüfatı sektorunda məşğulluq göstəricisi (Non-Farm Payrolls)
• ÜDM (GDP) göstəricilərinin açıqlanması
• PMI göstəriciləri
• Mərkəzi bank nümayəndələrinin çıxışları
• Əsas siyasi və geosiyasi hadisələr

Mühüm iqtisadi göstəricilər açıqlanarkən qiymətlər sürətlə dəyişə bilər. Yüksək volatillik dövrlərində spredlər də genişlənə bilər.

Forex ticarəti necə həyata keçirilir?

Forex ticarəti sadə bir sualla başlayır:

Siz baza valyutasının kotirovka valyutasına qarşı möhkəmlənəcəyini, yoxsa zəifləyəcəyini gözləyirsiniz?

Tutaq ki, EUR/USD valyuta cütü 1,15000 səviyyəsində ticarət olunur. Avronun ABŞ dollarına qarşı möhkəmlənəcəyini gözləyirsinizsə, EUR/USD ala bilərsiniz. Avronun ABŞ dollarına qarşı zəifləyəcəyini gözləyirsinizsə, EUR/USD sata bilərsiniz.

Qiymətin nə qədər dəyişdiyini ölçmək üçün Forex treyderləri pip anlayışından istifadə edirlər.

Pip valyuta cütündə qiymət dəyişikliyini ölçmək üçün istifadə olunan standart vahiddir. Əksər valyuta cütlərində 1 pip qiymətin vergüldən sonrakı dördüncü rəqəmindəki dəyişikliyi ifadə edir.

EUR/USD: 1,15000 → 1,15010 = 1 pip

EUR/USD alışı və satışı nümunəsi

Təsəvvür edin ki, avronun ABŞ dollarına qarşı möhkəmlənəcəyini düşünürsünüz.

EUR/USD valyuta cütünü 1,15000 səviyyəsindən alırsınız. Daha sonra qiymət 1,15500 səviyyəsinə yüksəlir.

1,15000 ilə 1,15500 arasındakı fərq 50 pip-dir.

Valyuta cütünü aldığınız və qiymət yüksəldiyi üçün bazar sizin xeyrinizə 50 pip hərəkət edib.

İndi isə təsəvvür edin ki, avronun ABŞ dollarına qarşı zəifləyəcəyini düşünürsünüz.

EUR/USD valyuta cütünü 1,15000 səviyyəsindən satırsınız.

Daha sonra qiymət 1,14500 səviyyəsinə düşür.

Bu da 50 pip-lik hərəkətdir.

Valyuta cütünü satdığınız və qiymət aşağı düşdüyü üçün bazar sizin xeyrinizə 50 pip hərəkət edib.

Sadə şəkildə desək:

• Alış (Buy) → Valyuta cütünü qiymətinin yüksəlməsini gözləyərək alırsınız.
• Satış (Sell) → Valyuta cütünün qiymətinin düşməsini gözləyərək satırsınız.

Pip-lərin sayı qiymətin nə qədər dəyişdiyini göstərir. Qazanılan və ya itirilən pulun məbləği isə əməliyyatın həcmindən və bir pipin dəyərindən asılıdır.

Vacib qeyd: Əksər valyuta cütlərində 1 pip vergüldən sonrakı dördüncü rəqəmdəki dəyişikliyə bərabərdir. Yapon yeni (JPY) iştirak edən valyuta cütləri istisnadır: bu cütlərdə 1 pip adətən vergüldən sonrakı ikinci rəqəm əsasında ölçülür.

Məsələn:

USD/JPY:

150,200 → 150,210 = 1 pip

Forex-də lot həcmləri və pip dəyərinin izahı

Pip-in dəyəri valyuta cütündən və ticarət edilən mövqenin həcmindən asılıdır.

Forex-də mövqe həcmləri adətən standart lot, mini lot və mikro lot olaraq üç kateqoriyaya bölünür.

Məsələn, EUR/USD valyuta cütü ilə 1 standart lot həcmində ticarət etdikdə, müqavilə həcminiz 100.000 EUR olur, çünki EUR baza valyutasıdır. Qiymətin 1 pip dəyişməsi təxminən 10 ABŞ dollarına bərabər olur.

Mövqenin həcmi nə qədər böyük olarsa, hər piplik qiymət dəyişikliyinin mənfəətə və ya zərərə təsiri də bir o qədər çox olar.

Məsələn, EUR/USD valyuta cütündə qiymətin sizin xeyrinizə 50 pip hərəkət etdiyini təsəvvür edin:

• Standart lot: 50 pip × 10 $ = 500 $
• Mini lot: 50 pip × 1 $ = 50 $
• Mikro lot: 50 pip × 0,10 $ = 5 $

Bazar əks istiqamətdə hərəkət etdikdə də eyni hesablama prinsipi tətbiq olunur. Buna görə riskləri idarə edərkən lot həcmini, müqavilə həcmini və pip dəyərini anlamaq vacibdir.

Yadda saxlayın: 10 $, 1 $ və 0,10 $ məbləğlərindəki pip dəyərləri EUR/USD kimi kotirovka valyutası ABŞ dolları olan bir çox valyuta cütündə müvafiq lot həcmləri üçün istifadə olunur. Pip-in faktiki dəyəri valyuta cütündən, məzənnədən və hesabın valyutasından asılı olaraq dəyişə bilər.

Forex-də kredit çiyni və marja

Kredit çiyni (leverage) treyderlərə daha az kapitalla daha böyük həcmli mövqeləri idarə etməyə imkan verir. Marja (margin) isə həmin mövqeləri açmaq və saxlamaq üçün tələb olunan pul məbləğidir. Bu iki anlayış bir-biri ilə birbaşa əlaqəlidir: kredit çiyni nə qədər yüksək olarsa, eyni həcmli mövqe üçün tələb olunan marja bir o qədər az olar.

Məsələn, 1:100 kredit çiyni ilə treyderə cəmi 1% marja tələb olunur. Bu o deməkdir ki, 10.000 dollarlıq mövqe açmaq üçün 100 dollar kifayətdir. Müqayisə üçün, 1:50 kredit çiyni ilə eyni mövqeni açmaq üçün 2% marja, yəni 200 dollar tələb olunur.

Yüksək kredit çiyni ticarət açmaq üçün tələb olunan kapitalı azaltsa da, treyderin yatırdığı kapitala nisbətən potensial mənfəəti və zərəri artırır. Buna görə də risklərin düzgün idarə edilməsi olduqca vacibdir.

Forex ticarəti zamanı nələrə diqqət etməlisiniz?

Forex bazarı, xüsusilə mühüm iqtisadi hadisələr zamanı, sürətlə dəyişə bilər. Ticarət əməliyyatına başlamazdan əvvəl treyderlər həm potensial imkanları, həm də cfi.trade  anlamalıdırlar.

• Kredit çiyni (Leverage): Kredit çiyni treyderlərə daha az kapitalla daha böyük mövqeləri idarə etməyə imkan verir, lakin eyni zamanda zərərləri də artırır.
• Mövqenin həcmi (Position size): Lot həcmi nə qədər böyük olarsa, pip-in dəyəri və bazar hərəkətlərinə məruz qalma səviyyəsi də bir o qədər yüksək olar.
• İqtisadi göstəricilərin açıqlanması: CPI, məşğulluq göstəriciləri və mərkəzi bankların qərarları bazarda qəfil volatilliyə səbəb ola bilər.
• Spredlər (Spreads): Alış və satış qiymətləri arasındakı fərq ticarət xərclərindən biridir. Yüksək volatillik və ya aşağı likvidlik dövrlərində spredlər genişlənə bilər.
• Likvidlik (Liquidity): Əsas valyuta cütləri adətən ekzotik cütlərlə müqayisədə daha yüksək likvidliyə malikdir. Aşağı likvidlik daha geniş spredlərə və kəskin qiymət dəyişikliklərinə səbəb ola bilər.
• Sürüşmə (Slippage): Bazarın sürətlə hərəkət etdiyi zamanlarda sifariş gözlənilən qiymətdən fərqli qiymətlə icra oluna bilər.
• Həddindən artıq ticarət (Overtrading): Forex bazarının gün ərzində 24 saat fəaliyyət göstərməsi treyderlərin fasiləsiz ticarət etməli olduğu anlamına gəlmir. Aydın ticarət planına və risklərin idarə edilməsi strategiyasına malik olmaq vacibdir.

Forex əməliyyatına başlamazdan əvvəl cavablandırılmalı suallar

- Bazar

• Hansı valyuta cütü ilə ticarət edirəm?
• Hazırda bu valyuta cütünün qiymətinə hansı amillər təsir edir?
• Yaxın zamanda mühüm iqtisadi göstəricilər açıqlanacaqmı?

- Ticarət əməliyyatı

• Alış, yoxsa satış edirəm və bunun səbəbi nədir?
• Əməliyyata hansı qiymətdən daxil oluram?
• Stop-loss səviyyəm haradadır?
• Hədəf qiymətim nədir?

- Risk

• Hansı lot həcmindən istifadə edirəm?
• Hər pip-in dəyəri nə qədərdir?
• Əməliyyat mənim əleyhimə hərəkət edərsə, nə qədər zərər etməyə hazıram?

Forex ticarətini öyrənməyə necə başlamaq olar?

Forex ticarətinin əsas anlayışları aydın olduqda, bu bazarı anlamaq xeyli asanlaşır. Forex ticarəti sadəcə qrafikin yuxarı, yoxsa aşağı hərəkət edəcəyini müəyyənləşdirməkdən ibarət deyil. Treyderlər ticarət etdikləri valyutaları, onların qiymətinə təsir edən amilləri, bazarın ən aktiv olduğu vaxtları və mövqe həcminin riskə necə təsir etdiyini anlamalıdırlar.

Valyuta cütləri, ticarət sessiyaları, lotlar, müqavilə həcmləri, pip-lər, pip dəyərləri və risklərin idarə edilməsi barədə biliklər daha mürəkkəb Forex strategiyalarına keçməzdən əvvəl möhkəm təməl yaradır.

Yeni başlayanlar üçün praktiki addımlar:

1. Real pulunuzu riskə atmadan əvvəl virtual vəsaitlə məşq edin.
2. Adətən daha yüksək likvidliyə və daha dar spredlərə malik olan əsas valyuta cütləri ilə başlayın.
3. Mühüm iqtisadi göstəricilərin nə vaxt açıqlanacağını bilmək üçün iqtisadi təqvimi izləyin.
4. Hər bir əməliyyatı açmazdan əvvəl nə qədər risk etməyə hazır olduğunuzu müəyyənləşdirin.

Zamanla bu əsas bilikləri daha mürəkkəb Forex strategiyalarını öyrənməklə genişləndirin.