İstiqrazlar Nədir və Necə İşləyir?

İstiqrazlar hökumətlərin və şirkətlərin kapital cəlb etmək üçün istifadə etdiyi əsas maliyyə alətlərindən biridir. İnvestor istiqraz aldıqda, mahiyyət etibarilə müəyyən edilmiş müddət ərzində emitentə borc pul verir. Bunun müqabilində emitent, bir qayda olaraq, investora faiz ödəyir və istiqrazın müddəti başa çatdıqda əsas məbləği geri qaytarır.

Səhmlərdən fərqli olaraq, istiqraz şirkətdə mülkiyyət hüququ yaratmır. İstiqraz sahibləri kreditor hesab olunur. Yəni onlar şirkətin biznesində pay əldə etmək əvəzinə, emitentə maliyyə vəsaiti təqdim edirlər.

İstiqrazlar Necə İşləyir?

Hökumətlər və şirkətlər öz fəaliyyətlərini maliyyələşdirmək üçün mütəmadi olaraq kapitala ehtiyac duyurlar. Hökumətlər dövlət layihələri və xərclərini maliyyələşdirmək üçün, şirkətlər isə biznesin genişləndirilməsi, avadanlıq alınması, investisiyalar və digər korporativ ehtiyaclar üçün borclana bilərlər.

İstiqrazların buraxılması bu maliyyələşməni əldə etməyin yollarından biridir.

İstiqraz buraxılarkən onun əsas şərtləri əvvəlcədən müəyyən edilir. Bunlara adətən istiqrazın müddəti başa çatdıqda geri qaytarılacaq əsas məbləğ, investora ödəniləcək faiz və istiqrazın ödəmə tarixi daxildir. Bir çox istiqraz buraxıldıqdan sonra da bazarda alınıb-satıla bilər. Bu isə o deməkdir ki, investor istiqrazı mütləq müddətinin sonuna qədər saxlamaq məcburiyyətində deyil.

Məsələn, investor nominal dəyəri 1 000 ABŞ dolları və kupon dərəcəsi 5% olan istiqraz alır. Bu halda illik faiz gəliri 50 ABŞ dolları təşkil edir. Müddət başa çatdıqda və emitent öz ödəniş öhdəliklərini yerinə yetirdikdə, investor adətən     1 000 ABŞ dolları məbləğində nominal dəyəri geri alır.

İstiqrazların Əsas Xüsusiyyətləri

İstiqrazları təhlil edərkən investorların bilməli olduğu bir neçə əsas termin var.

Nominal dəyər: İstiqrazın müddəti başa çatdıqda emitentin investora geri ödəməli olduğu məbləğdir. Kupon ödənişləri də adətən bu məbləğ əsasında hesablanır.

Kupon dərəcəsi: İstiqrazın nominal dəyərinə nisbətdə investora ödənilən faiz dərəcəsidir.

Kupon ödəniş tarixi: İstiqraz sahibinə faiz ödənişlərinin həyata keçirildiyi əvvəlcədən müəyyən edilmiş tarixlərdir.

Ödəmə tarixi: İstiqrazın müddətinin başa çatdığı və emitentin nominal dəyəri investora geri ödəməli olduğu tarixdir.

Buraxılış qiyməti: İstiqrazın ilkin olaraq investorlara təklif edildiyi qiymətdir. Bir çox istiqraz nominal dəyərinə yaxın qiymətlə buraxılsa da, sonradan onun bazar qiyməti dəyişə bilər.

İstiqrazların Qiyməti Niyə Dəyişir?

İstiqrazlar təkrar bazarda alınıb-satılmağa başladıqdan sonra onların qiyməti tələb və təklifdən, faiz dərəcələrindəki dəyişikliklərdən, emitentin kredit qabiliyyətindən və istiqrazın ödəmə tarixinə qədər qalan müddətdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Ən vacib prinsiplərdən biri budur ki, istiqraz qiymətləri ilə bazar faiz dərəcələri, bir qayda olaraq, əks istiqamətdə hərəkət edir.

Faiz dərəcələri yüksəldikdə, daha aşağı kuponla əvvəllər buraxılmış istiqrazlar yeni, daha yüksək faiz təklif edən istiqrazlarla müqayisədə daha az cəlbedici olur. Nəticədə köhnə istiqrazın bazar qiyməti düşə bilər.

Faiz dərəcələri aşağı düşdükdə isə əks proses baş verə bilər. Nisbətən yüksək kupon ödənişi təklif edən mövcud istiqrazlar daha cəlbedici olur və onların qiyməti yüksələ bilər.

Sadə şəkildə:

  • Faiz dərəcələri yüksəlir → İstiqraz qiymətləri, bir qayda olaraq, düşür
  • Faiz dərəcələri düşür → İstiqraz qiymətləri, bir qayda olaraq, yüksəlir

Bu əlaqə xüsusilə mərkəzi bankların pul siyasətini dəyişdirdiyi dövrlərdə mühüm əhəmiyyət daşıyır.

İstiqraz Gəlirliliyi

Kupon dərəcəsi investora istiqrazın nominal dəyərinə nisbətdə ödənilən faizi göstərir. Gəlirlilik isə istiqrazın investor üçün yaratdığı gəliri başqa aspektdən göstərir.

İstiqrazlar nominal dəyərindən yuxarı və ya aşağı qiymətlərlə alınıb-satıla bildiyi üçün yeni investorun əldə edə biləcəyi gəlirlilik istiqrazın elan edilmiş kupon dərəcəsindən fərqli ola bilər.

Geniş istifadə olunan göstəricilərdən biri Ödəmə müddətinə qədər gəlirlilik göstəricisidir. YTM istiqrazın cari bazar qiymətindən alınaraq müddətinin sonuna qədər saxlanılması halında, nəzərdə tutulan bütün ödənişlərin həyata keçirildiyi fərziyyəsi ilə investorun əldə edə biləcəyi təxmini illik gəlirliliyi ifadə edir.

Bu göstərici həmçinin istiqraz qiymətləri ilə gəlirliliyin niyə əks istiqamətdə hərəkət etdiyini izah edir:

  • İstiqrazın bazar qiyməti düşür → Gəlirlilik adətən yüksəlir
  • İstiqrazın bazar qiyməti yüksəlir → Gəlirlilik adətən düşür

İstiqrazların Əsas Növləri

İstiqrazları onları buraxan emitentə görə də təsnif etmək olar.

Korporativ istiqrazlar: Şirkətlər bank kreditlərindən tam asılı olmadan və əlavə səhm buraxmadan borclanaraq maliyyə vəsaiti cəlb etmək üçün istiqraz buraxa bilərlər.

Dövlət istiqrazları: Milli hökumətlər dövlət xərclərini və maliyyələşdirmə ehtiyaclarını qarşılamaq üçün borc qiymətli kağızları buraxırlar. ABŞ-da dövlət qiymətli kağızlarına Treasury Bills, Treasury Notes və Treasury Bonds daxildir və onların təsnifatı əsasən ödəmə müddətinə görə müəyyən edilir.

Bələdiyyə istiqrazları: Ştatlar, şəhərlər və digər yerli dövlət qurumları tərəfindən buraxılan istiqrazlardır.

Agentlik istiqrazları: Hökumətlə əlaqəli müəyyən təşkilatlar da maliyyə vəsaiti cəlb etmək üçün istiqraz buraxa bilərlər.

Müxtəlif İstiqraz Strukturları

Bütün istiqrazlar müntəzəm kupon ödənişləri və sonda əsas məbləğin geri qaytarılması formasında ənənəvi struktura malik deyil.

Kuponsuz istiqrazlar: Müntəzəm kupon ödənişi həyata keçirmirlər. Əvəzində, adətən nominal dəyərindən aşağı qiymətə satılırlar. İnvestorun gəliri alış qiyməti ilə müddətin sonunda aldığı məbləğ arasındakı fərqdən formalaşır.

Konvertasiya olunan istiqrazlar: Müəyyən edilmiş şərtlər daxilində borc öhdəliyinin şirkətin səhmlərinə çevrilməsi imkanını investora təqdim edir.

Geri çağırıla bilən istiqrazlar: Müəyyən şərtlər əsasında emitentə istiqrazı nəzərdə tutulan ödəmə tarixindən əvvəl geri qaytarmaq hüququ verir.

Geri satıla bilən istiqrazlar: Müəyyən şərtlər daxilində investora istiqrazı müddəti başa çatmazdan əvvəl emitentə geri satmaq hüququ verə bilər.

Kredit Riski və İstiqraz Reytinqləri

Emitentin maliyyə vəziyyəti də istiqrazlara investisiya edərkən nəzərə alınmalı mühüm amildir.

Kredit reytinq agentlikləri emitentlərin borc öhdəliklərini yerinə yetirmək qabiliyyətini qiymətləndirirlər. Kredit keyfiyyəti daha yüksək olan borc alətləri, ümumiyyətlə, investisiya səviyyəli hesab olunur. Daha aşağı kredit reytinqinə malik istiqrazlar isə yüksək gəlirli istiqrazlar kimi təsnif edilə bilər.

Daha yüksək riskli emitentlər, defolt ehtimalının daha yüksək olması səbəbindən investorları kompensasiya etmək üçün adətən daha yüksək potensial gəlirlilik təklif etməli olurlar.

İstiqrazın Müddət Həssaslığı Nədir?

Faiz həssaslığı istiqrazın qiymətinin faiz dərəcələrindəki dəyişikliklərə nə dərəcədə həssas olduğunu anlamağa kömək edən göstəricidir.

Faiz həssaslığı göstəricisini ödəmə müddəti ilə qarışdırmaq olmaz. Ödəmə müddəti istiqrazın nə vaxt geri qaytarılacağını göstərir, faiz həssaslığı göstəricisi isə əsasən istiqrazın faiz dərəcələrindəki dəyişikliklərə həssaslığını ölçmək üçün istifadə olunur.

Ümumiyyətlə, daha uzun ödəmə müddətinə və daha aşağı kupon dərəcəsinə malik istiqrazlar bazar faiz dərəcələrindəki dəyişikliklərə daha həssas olur.

İstiqrazlar Treyderlər üçün Niyə Vacibdir?

İstiqrazlar yalnız sabit gəlirli alətlərə investisiya edən investorlar üçün əhəmiyyətli deyil. İstiqraz bazarındakı hərəkətlər faiz dərəcələri, inflyasiya, iqtisadi artım və pul siyasəti ilə bağlı bazar gözləntiləri haqqında mühüm siqnallar verə bilər.

Dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi, məsələn, ABŞ Xəzinədarlıq istiqrazlarının (U.S. Treasury) gəlirliliyi, qlobal maliyyə bazarlarında yaxından izlənilir.

Gəlirlilikdəki dəyişikliklər valyutalara, səhmlərə, əmtəələrə və borclanma şərtlərinə təsir göstərə bilər. Məsələn, Federal Ehtiyat Sisteminin (Fed) pul siyasəti ilə bağlı gözləntilərin dəyişməsi ABŞ Xəzinədarlıq istiqrazlarının gəlirliliyinə sürətlə təsir göstərə bilər. Bu isə öz növbəsində ABŞ dollarına, qızıla və səhmlərin qiymətləndirilməsinə təsir edə bilər.

Bu səbəbdən treyderlər üçün istiqraz bazarını anlamaq daha geniş maliyyə bazarındakı dəyişiklikləri şərh etməyin əlavə yollarından biridir.

Yekun

İstiqrazlar hökumətlərə və şirkətlərə birbaşa investorlardan maliyyə vəsaiti cəlb etməyə imkan verir. Bunun müqabilində investor istiqraz üzrə müqavilədə nəzərdə tutulan ödənişləri və emitent öz öhdəliklərini yerinə yetirdiyi halda, müddətin sonunda əsas məbləğin geri qaytarılmasını əldə edir.

Lakin istiqrazın dəyəri onun bütün müddəti ərzində dəyişə bilər. Faiz dərəcələri, kredit keyfiyyəti, ödəmə müddəti, bazar şərtləri və investor gözləntiləri istiqrazın qiymətinə və gəlirliliyinə təsir göstərə bilər.

Bu əlaqələri anlamaq xüsusilə vacibdir, çünki istiqraz bazarı çox vaxt iqtisadiyyat və pul siyasəti ilə bağlı dəyişən gözləntiləri əks etdirir. Buna görə də istiqrazlar və onların gəlirlilik göstəriciləri əsasən valyuta, əmtəə və ya səhm bazarlarında fəaliyyət göstərən treyderlər üçün belə mühüm bazar indikatorları olaraq qalır.