İstiqraz gəlirlilikləri bazardakı demək olar ki, bütün aktivlərin qiymətlərinin formalaşmasında əsas rol oynayır. Onların necə işlədiyini və dəyişməsinə nələrin səbəb olduğunu başa düşməklə investorlar fond bazarında, valyuta bazarında və öz portfellərində baş verən prosesləri daha yaxşı anlaya bilərlər.
Addım 1: İstiqraz bazarları necə hərəkətə gətirir?
İstiqraz əslində kreditdir. İstiqraz sahibi hökumətə və ya şirkətə borc verir. Bunun müqabilində borcalan müntəzəm faiz ödəyir. Bu faiz kupon adlanır və istiqrazın müddəti başa çatdıqda əsas məbləğ investora geri qaytarılır. Məsələn, 10 illik ABŞ Xəzinə istiqrazı ABŞ hökumətinə 10 il müddətinə borc vermək deməkdir.
İstiqrazlar buraxıldıqdan sonra onların əksəriyyəti təkrar bazarda, əsasən broker-dilerlər arasında birjadankənar (OTC) şəkildə alınıb-satılır. İstiqrazın bazardakı dəyərini iki əsas göstərici müəyyən edir: qiyməti və gəlirliliyi.
Gəlirlilik investor istiqrazı müddətinin sonuna qədər saxladığı halda əldə edə biləcəyi illik gəliri göstərir. Gəlirlilik istiqrazın qiyməti ilə sıx əlaqəlidir və bu iki göstərici əks istiqamətdə hərəkət edir.
Cari faiz dərəcələri aşağı düşdükdə, daha yüksək sabit kupon ödəyən köhnə istiqrazlar daha dəyərli olur və nominal dəyərindən yüksək qiymətə, yəni mükafatla (premium) satılır. Əksinə, faiz dərəcələri yüksəldikdə həmin kuponlar daha az cəlbedici görünür və istiqrazlar diskontla, yəni nominal dəyərindən aşağı qiymətə satılır.
Addım 2: 10 illik ABŞ Xəzinə istiqrazı niyə əsas göstəricidir?
10 illik ABŞ Xəzinə istiqrazının gəlirliliyi bazarda risksiz gəlirlilik üçün əsas istinad nöqtəsi kimi çıxış edir və digər aktivlərin əksəriyyətinin qiyməti onunla müqayisədə formalaşır.
Gəlirlilik yüksəldikdə ipoteka kreditləri, korporativ kreditlər və hökumətin borclanma xərcləri bahalaşır. Səhmlərin qiymətləndirilməsi də adətən aşağı düşür, çünki gələcək mənfəətlər daha yüksək diskont dərəcəsi ilə indiki dəyərə gətirilir.
Risksiz aktivlər üzrə gəlirliliyin yüksəlməsi digər aktivləri nisbətən daha az cəlbedici etdiyindən, digər investisiyalardan gözlənilən gəlirlilik bunu kompensasiya edəcək qədər artmadıqda bazarda riskdən qaçış (risk-off) əhval-ruhiyyəsi yarana bilər.
Məhz buna görə treyderlər ABŞ Xəzinə istiqrazlarının hərraclarını və Federal Ehtiyat Sisteminin (Fed) açıqlamalarını yaxından izləyirlər. Çünki kapitalın bir bazardan digərinə keçməsinə təsir edən əsas amillərdən biri məhz bunlardır.
US10Y, US500 — Mənbə: tradingeconomics.comAddım 3: Artan gəlirlilik səhmlərə və valyutalara necə təsir edir?
Artım səhmlərinin, xüsusilə də yüksək qiymətləndirməyə malik texnologiya şirkətlərinin dəyəri böyük ölçüdə gələcək illərdə əldə ediləcəyi gözlənilən mənfəətlərdən formalaşır.
Bu pul vəsaitləri axını nə qədər uzaq gələcəyə aiddirsə, faiz dərəcələri yüksəldikdə onlar bir o qədər çox diskont edilir. Buna görə də artım səhmləri adətən kommunal xidmətlər, əsas istehlak malları və maliyyə sektoru kimi dəyər (value) sektorlarından daha çox zərər görür.
Bunun səbəbi odur ki, sonuncu qrupdakı şirkətlərin mənfəətləri daha çox yaxın müddətə cəmlənir və ya bu şirkətlər daha yüksək faiz dərəcələrindən birbaşa faydalana bilirlər.
Valyuta bazarlarında isə digər ölkələrlə müqayisədə daha yüksək gəlirlilik xarici kapitalı cəlb etməyə və valyutanı gücləndirməyə meyllidir. Buna görə də ABŞ istiqrazlarının gəlirliliyində artım çox vaxt dolların möhkəmlənməsi ilə eyni vaxtda baş verir.
Lakin vəziyyət həmişə belə olmur. Əgər gəlirliliklər daha sərt Fed siyasəti səbəbindən deyil, dövlət borcunun davamlılığı ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən yüksəlirsə, xarici investorların ABŞ aktivlərinə olan mövqelərini azaltması nəticəsində dollar əksinə zəifləyə bilər.
Yəni gəlirliliyin nə üçün dəyişdiyini başa düşmək, dəyişimin özünü başa düşmək qədər vacibdir.
Addım 4: Səhmlər üzrə risk premiumunu (ERP) necə oxumaq olar?
Səhmlər üzrə risk premiumu (Equity Risk Premium — ERP) səhmlərə investisiya qoymaqla bağlı riskin ABŞ Xəzinə istiqrazları ilə müqayisədə kifayət qədər kompensasiya edilib-edilmədiyini sadə şəkildə qiymətləndirməyə imkan verir:
ERP = S&P 500 üzrə mənfəət gəlirliliyi − 10 illik ABŞ Xəzinə istiqrazının gəlirliliyi
S&P 500-ün mənfəət gəlirliliyi onun P/E nisbətinin əksidir.
2026-cı ilin ortalarına olan məlumata görə, təxminən 20,5 səviyyəsində olan forward P/E nisbəti təxminən 4,9% mənfəət gəlirliliyinə uyğun gəlir. Sentyabrın əvvəlində 10 illik ABŞ Xəzinə istiqrazının gəlirliliyi təxminən 4,8% olduğu üçün ERP cəmi 0,1 faiz bəndi təşkil edir.
Bu göstərici tarixi standartlarla müqayisədə çox aşağıdır. Uzunmüddətli orta ERP göstəricisi bundan bir neçə faiz bəndi yüksək olub.
ERP sıfıra bu qədər yaxınlaşdıqda, səhmlərin qiymətində səhv üçün çox az marja qalır. Mövcud qiymətləndirmələri əsaslandırmaq üçün ya şirkətlərin mənfəəti sürətlə artmaqda davam etməlidir, ya da istiqraz gəlirlilikləri aşağı düşməlidir.
ERP konkret olaraq müəyyən bir tarixdə bazarda kəskin satışın baş verəcəyini proqnozlaşdırmır. Lakin instinktlə cavablandırılması çətin olan mühüm bir suala ölçülə bilən cavab verir:
Hazırda səhmlərə investisiya qoymaqla qəbul edilən risk nə dərəcədə adekvat şəkildə kompensasiya olunur?
Addım 5: Nələri izləmək lazımdır?
- ABŞ Xəzinə istiqrazlarının hərrac nəticələri — xüsusilə bid-to-cover nisbəti və dolayı iştirakçıların payı. Zəif tələb çox vaxt gəlirlilikdə kəskin artımdan əvvəl baş verir.
- Fed-in açıqlamaları və “dot plot” — gəlirlilikdəki dəyişikliklərin pul siyasətindən, yoxsa fiskal siyasətdən qaynaqlandığını ayırd etməyə kömək edir.
- ERP-in trendi, təkcə səviyyəsi deyil — gəlirliliklər yüksələrkən ERP-nin azalması, gəlirliliklər sabit qalarkən ERP-nin azalmasından fərqli siqnal verir.
- Sektorlararası kapital axını — investorların artım səhmlərindən dəyər səhmlərinə keçidi bazarın gəlirlilikdəki dəyişiklikləri ciddi qəbul etdiyini təsdiqləyə bilər.
