Əmtəə bazarı nədir?
Dünyanın digər bazarlarında olduğu kimi, əmtəə bazarı da iştirakçılara lüks mallardan gündəlik tələbat məhsullarına qədər müxtəlif məhsulları almaq və ya satmaq imkanı yaradır.
Əmtəələr, adətən, iki kateqoriyaya bölünür: yumşaq (soft) və sərt (hard) əmtəələr.
Yumşaq əmtəələrin əksəriyyəti kənd təsərrüfatı məhsullarıdır və onlar yetişdirilərək yığılır. Bu qrupa qarğıdalı, buğda, şəkər, soya paxlası kimi geniş yayılmış və tanınmış məhsullar daxildir. Yumşaq əmtəələrin digər növünə isə donuz və donuz əti kimi heyvandarlıq məhsulları aiddir.
Digər tərəfdən, sərt əmtəələr yerin təkindən çıxarılan təbii resurslardır və bu qrupa qızıl, neft, təbii qaz və mis daxildir.
Əmtəələr əlavə olaraq aşağıdakı şəkildə bir neçə kateqoriyaya bölünə bilər:
Metallar: Qızıl, Gümüş, Platin və digərləri.
Enerji: Xam neft, İstilik nefti, Təbii qaz və digər enerji daşıyıcıları.
Kənd təsərrüfatı: Kakao, Qəhvə, Pambıq, Şəkər və digər məhsullar.
Heyvandarlıq və ət məhsulları: Donuzlar, Donuz qarınaltısı və digərləri.
Əmtəə bazarları necə işləyir
Əmtəə bazarı geniş sayda iştirakçılara təxminən 100 əsas məhsulu əhatə edən mərkəzləşdirilmiş və likvid bir mühitə çıxış imkanı yaradır. İştirakçılar arasında birbaşa təchizatçılar və istehsalçılar yer alır; onlar əsasən məhsulu əldə etmək və ya sadəcə satmaqla məşğuldurlar. Digərləri isə eyni məhsulda və ya başqa bir məhsulda müəyyən riskdən qorunmaq məqsədilə bu bazara yönələ bilərlər. Spekulyantlar və investorlar da əmtəə bazarında aktivdirlər; onlar qiymətlərin artacağına və ya azalacağına mərc edirlər, bəziləri isə mənfi bazar şəraitindən qorunmaq üçün portfellərini əmtəələrlə təmin edirlər.
Bəzi əmtəələr inflyasiya gözləntiləri kimi müəyyən qeyri-sabitliklərə qarşı qorunma (hecinq) funksiyasını yerinə yetirə bilər. həmçinin əmtəə qrupları və ya səbətləri, onların səhm bazarlarının əks istiqamətdə hərəkət etmə meyli nəzərə alınmaqla, dəyişkənlik dövrlərində faydalı ola bilər. Eyni zamanda, əmtəə qrupu və ya səbəti də qiymətlərin volatillik dövrlərində faydalı ola bilər, çünki onların səhmlərlə əks istiqamətdə hərəkət etməyə meyli var.
Əmtəə qiymətləri digər bütün bazarlarda olduğu kimi təklif və tələb, geosiyasi gərginlik, mərkəzi bankların qərarları və faiz dərəcələrinin siyasəti, iqtisadi şərait və bir çox digər ümumi amillərdən təsirlənir. Xüsusilə əmtəələr üçün təklif və tələb amili çox güclüdür, çünki ticarət olunan bir çox əmtəə mövsümi xarakter daşıyır və ya təklif və tələbə təsir edən, pozuntulara səbəb ola biləcək amillərdən asılıdır.
Əmtəə Bazarlarının Tarixinə Qısa Baxış
Tarixi baxımdan, əmtəələr min illər əvvələ gedib çıxır, o dövrdə qəbilələr və qədim sivilizasiyalar müxtəlif məhsulları, o cümlədən əmtəələri, qidaları və digər əşyaları bir-biri ilə mübadilə edirdilər. Texniki cəhətdən desək, bu, əsas tələbat mallarının əldə edilməsinin yeganə yolu idi və bu təcrübə müasir tarixə qədər davam etdi, ta ki valyutalar əməliyyat vasitəsi kimi istifadə olunmağa başlayana qədər.
Əmtəə ticarəti əvvəllər hər kəs üçün əlçatan deyildi və bazar iştirakçısı olmaq üçün böyük məbləğdə pul, vaxt və müvafiq peşəkarlıq tələb olunurdu. Texnologiyanın inkişafı ilə əmtəə ticarəti demək olar ki, bütün treyderlər və investorlar üçün asanlıqla əlçatan oldu.
Ən qədim və məşhur birjalardan biri Çikaqo Birjasıdır (Chicago Board of Trade - CBOT). CBOT 1848-ci ildə fəaliyyətə başlamış və buğda, qarğıdalı kimi kənd təsərrüfatı məhsullarının ticarətinə imkan vermişdir. Bu, fermerlərə və istehlakçılara ticarət olunan məhsulların qiymətlərindəki qeyri-müəyyənliyi aradan qaldırmaqla riskləri idarə etməyə kömək etmişdir. Bu gün CBOT dünyanın ən böyük birjalarından biridir və geniş çeşidli məhsullar üzrə opsionlar və fyuçerslər təklif edir; bunlara əmtəələr, faiz dərəcələri və səhmlər indeksləri daxildir.
Əmtəə Bazarlarının Növləri
Əmtəələr spot bazarlarda və ya törəmə (derivative) bazarlarda ticarət olunur. Spot bazarlar fiziki və ya nağd bazarlar kimi tanınır, burada alıcılar və satıcılar əmtəələri dərhal çatdırılmaq şərti ilə mübadilə edirlər. Digər tərəfdən, törəmə bazarlar isə forvardlar, fyuçerslər və opsionlardan ibarətdir.
Gələcək müqavilələri və fyuçerslər spot bazarı əsas aktiv kimi istifadə edən müqavilələrdir. Bu cür məhsullar alıcıya gələcəkdə müəyyən olunmuş qiymətə əmtəə üzərində nəzarət imkanı verir. Onlayn ticarətin spekulyativ təbiəti səbəbindən, əksər müqavilələr müddət bitməzdən əvvəl bağlanır və ya davam etdirilir, çünki treyderlər məhsulun fiziki çatdırılmasını qəbul etməyə maraq göstərmirlər.
Əsas fərq ondadır ki, fyuçers müqavilələri standartlaşdırılmışdır və birja vasitəsilə ticarət olunur, halbuki forvard özəlləşdirilə bilir və birjadan kənar (over the counter) ticarət edilir.
Əmtəələrin ticarəti, digər məhsulların ticarəti kimi, onlayn tətbiqlər və sürətli depozit üsulları sayəsində artıq çətinlik yaratmır; treyderlər bir neçə dəqiqə ərzində böyük maliyyə mərkəzlərinə qoşula bilərlər.
Treyderlər əmtəələrlə birbaşa ticarət edə bilərlər – spot bazar vasitəsilə və ya törəmə alətlər (derivativlər) üzərindən ticarət apararaq. Bununla yanaşı, onlar səhm bazarı vasitəsilə də əmtəələrdə mövqe aça bilərlər. Məsələn, mədən şirkətlərinin səhm qiymətləri real əmtəələrin qiymət dəyişiklikləri ilə əlaqəlidir və bu, qorunma (hecinq) və ya müəyyən məhsullarda mövqe açmağın başqa bir forması kimi istifadə edilə bilər. Birjada ticarət olunan fondlar (ETF-lər) spesifik əmtəələrə və ya müxtəlif məhsullardan ibarət səbətlərə sərmayə qoya bilər. Bu, investorlar üçün həmin əmtəələrdə birbaşa iştirak imkanı yaradır.
Yalnız səhmlərlə ticarət edənlər üçün əmtəələrə səhmlər və ya ETF-lər vasitəsilə investisiya yönəltmək, opsionlar və fyuçerslər kimi törəmə alətlərdən istifadə etməklə müqayisədə daha asan və idarəolunandır.
Əmtəə Bazarlarının Nümunələri
Dünyada onlarla əmtəə birjası mövcuddur, lakin onların əksəriyyəti ABŞ-da, xüsusilə Çikaqo və Nyu-York şəhərlərində yerləşir. Ən qədim birjalardan biri olan Çikaqo Əmtəə Birjası (Chicago Board of Trade) 1848-ci ildə təsis olunmuşdur. Çikaqo Ticarət Birjası (Chicago Mercantile Exchange) isə mal-qara, taxta, donuz əti və digər məhsullar üzrə müxtəlif əmtəələrin ticarətini həyata keçirir.
Nyu-Yorkda yerləşən Nyu-York Ticarət Birjası (New York Board of Trade) qəhvə, kakao, portağal şirəsi, etanol və bir çox digər məhsullar üzrə ticarət imkanı yaradır. Nyu-York Əmtəə Birjası (New York Mercantile Exchange) isə neft, qızıl, gümüş, platin, elektrik enerjisi və digər məhsullar üzrə ticarət platforması təqdim edir.
Digər birja mərkəzlərinə Kanzas şəhərindəki Kanzas Ticarət Birjası və Minneapolis şəhərindəki Minneapolis Taxıl Birjası daxildir. Avropa üzrə ən iri əmtəə birjalarından biri London Metal Birjası (London Metal Exchange), Asiyada isə tanınmış birja olaraq Tokio Əmtəə Birjası (Tokyo Commodity Exchange) qeyd edilə bilər.
Əksər əmtəə birjaları və ümumilikdə əmtəə ticarəti bu gün onlayn və elektron şəkildə həyata keçirilsə də, bəzi birjalarda hələ də açıq səslə alqı-satqının aparıldığı ənənəvi ticarət meydançaları (pit) mövcuddur.
Əmtəə Bazarlarının Tənzimlənməsi
“CFTC” (Commodity Futures Trading Commission – Əmtəə Fyuçersləri üzrə Ticarət Komissiyası) əmtəələr üzrə fyuçers və opsion ticarətini tənzimləyən qurumdur. Bu qurum treyderləri fırıldaqçılıqdan və aldatma xarakterli praktikalardan qorumaqla yanaşı, səmərəli və şəffaf bazarın təşviqinə dəstək verir. Digər bazar mərkəzləri müvafiq yurisdiksiyaları tərəfindən tənzimlənsə də, CFTC ən nüfuzlu tənzimləyici orqanlardan biri hesab olunur. Belə ki, ABŞ-da yerləşən və dünya üzrə ən iri əmtəə birjalarından bəzilərini məhz bu qurum tənzimləyir.
Əmtəə Bazarı Ticarəti və Səhm Ticarəti Arasındakı Fərqlər
Oxşarlıqlar baxımından, siz səhmlərlə və ya əmtəələrlə ticarət etməyinizdən asılı olmayaraq, hər ikisi mənfəət əldə etmək və ya müəyyən risklərə qarşı qorunmaq kimi oxşar məqsədlərə yönəlib. Dünyada minlərlə ticarət olunan səhmlər mövcuddur ki, bu da treyderlərə daha geniş çeşidlilik və daha çox fürsətə çıxış imkanı verir. Lakin ticarət olunan əmtəələrin sayı səhmlər qədər çox deyil.
Riskdən qorunma baxımından əmtəələr artıq formalaşmış portfellərə sahib olan və şirkət, sektor və ya iqtisadi səbəblərdən qaynaqlanan mümkün qiymət azalmasına qarşı özünü sığortalamaq istəyən investorlar üçün olduqca faydalı ola bilər. Bu, əmtəələrin tarixən səhmlərlə əks istiqamətdə hərəkət etməsi ilə izah olunur.
Səhmlər və ya əmtəələr olsun, bazar iştirakçıları əsasən oxşardır və ticarət elektron qaydada, həftədə 5 gün, günün böyük bir hissəsində aparılır. Səhmləri almaq və saxlamaq adətən daha asandır, çünki onların qiymət dalğalanmaları məhduddur və uğurlu şirkətlər zamanla böyüyərək artan tələb nəticəsində qiymətlərinin yüksəlməsinə səbəb olur. Digər tərəfdən, əmtəələr qiymət dəyişkənliyinə və təklif-tələb pozuntularına daha çox məruz qalır ki, bu da qısa müddət ərzində kəskin qiymət sıçrayışlarına yol aça bilər.
